Адам баласының рухани табиғаты үмітпен тығыз байланысты. Үміт – тек психологиялық күй ғана емес, ол адамның дүниетанымын, өмірге деген көзқарасын айқындайтын терең құбылыс. Теология тұрғысынан алғанда, үміт (арабша: ража, грекше: elpis) – Құдайға деген сенімнің негізгі құрамдас бөліктерінің бірі. Ал зайырлы философияда үміт – адамның болашаққа бағытталған ішкі күші ретінде қарастырылады. Осы екі көзқарасты ұштастыра отырып, үмітсіздік мәселесін тереңірек түсінуге болады.

Ислам дәстүрінде үміт ұғымы ерекше мәнге ие. Құранда: «Әй, өздеріне қарсы шектен шыққан құлдарым! Алланың рақымынан үміт үзбеңдер» («Зумар» сүресі, 53-аят) деп айтылады. Бұл аят адамның қандай жағдайда болса да, үмітін жоғалтпау керектігін білдіреді. Ислам теологиясында үміт пен қорқыныш (ража мен хауф) тең ұсталу керек деп қарастырылады. Яғни адам Алланың мейірімінен үміттене отырып, Оның әділ жазасынан да сақтануы тиіс. Бұл тепе-теңдік адамды рухани тұрақтылыққа жеткізеді.

Христиандық дәстүрде де үміт орталық ұғымдардың бірі болып табылады. Інжілде: «Үміт бізді ұятқа қалдырмайды» (Римдіктерге 5:5) деп жазылған. Христиан теологиясында үміт – Құдайдың уәделеріне сенім арту, әсіресе құтқарылу мен мәңгілік өмірге деген сенім. Бұл жерде үміт тек осы дүниемен шектелмейді, ол трансценденттік болашаққа бағытталған. Христиандықта сенім (faith), үміт (hope) және сүйіспеншілік (love) – үш негізгі рухани тірек ретінде қарастырылады.

Екі діннің ұстанымдарын салыстырсақ, ортақ бір тұжырым байқалады: үміт – адамды үмітсіздік пен торығудан құтқаратын рухани күш. Исламда үміт Алланың рақымына бағытталса, христиандықта Құдайдың уәдесіне негізделеді. Бұл айырмашылықтарға қарамастан, екеуінің де түпкі мақсаты – адамды рухани күйзелістен сақтау және өмірге мән беру.

Зайырлы тұрғыдан алғанда, үміт – адамның өмір сүру қабілетінің маңызды элементі. Психология ғылымында үміт мотивацияның негізгі факторы ретінде қарастырылады. Америкалық психолог Чарльз Снайдердің «Hope Theory» теориясы бойынша, үміт – мақсат, оған жету жолдары және сол жолмен жүруге деген сенімнің үйлесімі. Егер адамда осы үш компонент болса, ол кез келген қиындықты еңсере алады.

Үмітсіздік, керісінше, адамның әрекет ету қабілетін әлсіретеді. Ол депрессияға, әлеуметтік оқшаулануға және өмірдің мәнін жоғалтуға әкелуі мүмкін. Сондықтан теология да, психология да үмітті сақтау қажеттігін баса айтады. Бұл жерде маңызды сұрақ туындайды: үмітті қалай сақтауға болады?

Біріншіден, адам өзінің өміріне мән беруі керек. Исламда бұл –

құлшылық пен ізгі амалдар арқылы жүзеге асады. Христиандықта – Құдаймен қарым-қатынас арқылы. Ал зайырлы көзқараста – жеке мақсаттар мен құндылықтарды анықтау арқылы.

Екіншіден, адам жалғыз емес екенін түсінуі тиіс. Діни тұрғыдан алғанда, Құдай әрдайым адаммен бірге. Құранда: «Шын мәнінде, Алла сабыр етушілермен бірге» делінген. Христиандықта да Құдайдың әрдайым жанында екені айтылады. Ал зайырлы қоғамда бұл әлеуметтік қолдау – отбасы, достар, қоғам арқылы көрінеді.

Үшіншіден, қиындықтың уақытша екенін түсіну қажет. Бұл ой екі дінде де кездеседі. Исламда: «Әр қиындықпен бірге жеңілдік бар» делінсе, христиандықта да сынақтардың адамды шыңдайтыны айтылады. Психология да бұл пікірді қолдайды: кез келген эмоциялық күй уақытша.

Үміт – бұл пассивті күтудің емес, белсенді әрекеттің көрінісі. Адам үміттене отырып, әрекет етуі керек. Тек сол кезде ғана үміт шынайы нәтижеге айналады. Бұл қағида дінде де, ғылымда да ортақ.

Қорытындылай келе, үмітсіздік  адамның рухани да, психологиялық да әлсіреуінің белгісі. Ал үміт оның қайта тұруына мүмкіндік беретін күш. Ислам мен христиандық үмітті Құдаймен байланыстыра отырып түсіндірсе, зайырлы ғылым оны адамның ішкі ресурсы ретінде қарастырады. Бірақ барлығы бір нәрсеге келіседі: үмітсіз өмір  мәнсіз өмір.

Сондықтан қандай жағдай болмасын, үмітіңді жоғалтпа. Себебі үміт тек сезім емес, ол өмір сүрудің негізі.

 

Д.Зиябек 

 

Туркістан облысы дін істері баскармасы                                                                      

«Дін мәселелерін зерттеу орталыты» КММ-нін

теолог маманы»