Қазіргі заманның ең өзекті мәселелерінің бірі – діни сенім мен зайырлы мемлекеттік қағидаттардың өзара үйлесімді қатар өмір сүруі болып саналады. Адамзат тарихының барлық кезеңінде дін қоғамдық өмірде орасан зор рөл атқарып келген. Дегенмен, мемлекет пен дін арасындағы қарым-қатынасты реттеу мәселесі бүгінгі күнге дейін өзінің маңыздылығын жоймайды.                    

Зайырлылық принципі – бұл мемлекет пен дін бір-бірінен тәуелсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ететін жүйе. Бұл принцип азаматтардың өзі таңдаған дінге ерікті түрде сенуіне немесе ешбір дінге сенбеуіне заңды кепілдік береді. Алайда, зайырлылықты жиі діни сезімге немесе дінге қарсы ұстаным ретінде қате түсінеді. Шын мәнінде, зайырлы мемлекет барлық азаматтардың діни құқықтарын бірдей қорғауға тиіс.                                                

Діни төзімділік – басқа адамдардың дін ұстануына немесе ұстанбауына деген сыйластықпен қарау қабілеті. Бұл тек қана заңды міндеттеме емес, ең алдымен адамгершілік нормасы болып табылады. Төзімділік – бұл өзіңнің сеніміңді ғана дұрыс деп санай отырып, басқаларды өзіңнің көзқарасыңа мәжбүрлемеу, олардың таңдауын ізеттілікпен қабылдау деген мағынаны білдіреді. Тарихи тәжірибе бізге діни фанатизм мен алалаудың қоғамды қасіретке ұшыратқанын айқын көрсетеді. Орта ғасырлардағы инквизиция, жаңа заман дәуіріндегі діни соғыстар, XX ғасырдағы этникалық-діни қақтығыстар–мұның бәрі фанатизм мен асыра сілтеушіліктің тудырған трагедиялары. Сондықтан да діни төзімділік – бұл тек гуманистік идеал ғана емес, қоғамдық тыныштық пен тұрақтылықтың практикалық шарты.  Қазіргі психология мен социология зерттеулері де төзімділіктің рөліне ерекше назар аударады.Зерттеушілердің тұжырымдауынша, діни алуантүрлілікті қабылдайтын қоғамдарда әлеуметтік ынтымақтастық деңгейі жоғары, азаматтардың психологиялық өзін-өзі сезінуі тиімдірек болады. Сонымен бірге, ол жерде экономикалық даму да серпінді жүреді, өйткені адамдар өзін қауіпсіз сезінген ортада шығармашылық пен кәсіпкерлікке бейім болады.     Зайырлы құндылықтар жүйесі мынадай негізгі бағыттарды қамтиды: адам құқықтары мен бостандықтарының басымдылығы, заң үстемдігі, биліктің тармақтарға бөлінуі, дін мен мемлекеттің жеке дамуы, ар-ождан бостандығы, азаматтардың заң алдындағы теңдігі. Бұл құндылықтар белгілі бір дінге немесе идеологияға байланысты емес–олар жалпыадамзаттық этикалық нормаларға негізделген.                                                                         

Маңызды тұжырым: зайырлы құндылықтар мен діни этиканың арасында іркіліс қайшылық жоқ. Дүниежүзінің барлық ірі діни дәстүрлері – ислам, христиандық, иудаизм, буддизм, индуизм–адалдық, мейірімділік, бейбітшілік, әділдік сияқты жалпыадамзаттық құндылықтарды ортақ мұра ретінде сақтайды. Бұл ортақ этикалық негіз зайырлы және діни азаматтардың бірлескен қоғамдық қызметінің мүмкіндік береді. Қазіргі кезде дінді саяси мақсатына пайдаланатын экстремистік топтардың тарауы жаһандық қауіп төндіруде. Мұндай топтар діннің ізгі жақтарын бұрмалап, оны жек көрушілік пен зорлыққа итермелейтін идеологияға айналдырады. Дәл осы жерде зайырлы мемлекеттің рөлі айрықша маңызды болып табылады. Зайырлы мемлекет экстремизмге қарсы тұруда заңдық, білім беру және азаматтық тетіктерді пайдаланады. Заң алдында барлық азаматтардың теңдігін қамтамасыз ету, зорлыққа шақырушыларды жауапқа тарту, критикалық ойлауды насихаттайтын білім беру жүйесін дамыту, азаматтық қоғамды нығайту– міне, осылар экстремизмге қарсы тиімді тосқауыл болып табылады. Дін өкілдерінің өздері де экстремизмге қарсы күресте белсенді орын алуы қажет.               

Діни төзімділік пен зайырлы құндылықтар – бір – біріне қайшы емес, бір-бірін толықтыратын ұғымдар. Зайырлы мемлекет азаматтарға өз діни сенімдерін еркін ұстануға кепілдік бере отырып, ешкімнің сенімін мемлекеттік биліктің орнына қоймайды. Ал діни төзімділік болса, осы еркіндіктің мазмұнын толтырады: адамдар бір-бірінің таңдауын ізеттілікпен қабылдайды. Қазақстан сияқты полиэтникалық және поликонфессиялық қоғамда бұл принциптер ерекше мәнге ие. Еліміздің тарихи жолы бізге ата-бабаларымыздың бейбіт қатар өмір сүру мәдениетін мұраға қалдырғанын көрсетеді. Бүгінгі таңда осы мұраны сақтау және дамыту–біздің барлығымыздың азаматтық борышымыз.                                                                        

Қорыта айтқанда, діни төзімділік пен зайырлы құндылықтар – бұл бізді ашық, бірлік пен келісімге негізделген болашаққа жетелейтін іргелі бағдар. Бұл бағдарды ұстану– тек саяси ерік-жігерді ғана емес, жеке адамның ізгілігін, сыйластығын және азаматтық санасын да талап етеді.

 

 Ә.Болат

      

Түркістан облысының дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ–нің

Мақтарал, Жетісай ауданындағы бөлімінің маманы