Қай қоғамның болсын іргетасы – отбасы. Себебі адамның алғашқы тәрбиесі, өмірге деген көзқарасы, мінез-құлқы мен дүниетанымы дәл осы шағын ортада қалыптасады. Баланың болашақта қандай азамат болып өсетіні көбіне отбасындағы тәрбиеге байланысты. Сондықтан ата-ана баласына тек материалдық жағдай жасап қана қоймай, оған адамгершілік, жауапкершілік, мейірімділік, үлкенге құрмет, кішіге ізет сияқты өмірлік құндылықтарды да сіңіруі қажет. Мұндай құндылықтарды қалыптастыруда ұлттық дәстүр мен діни танымның орны ерекше.                                                                            

Қазақ халқы ежелден бала тәрбиесіне ерекше мән берген. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген нақылдың өзі отбасының тәрбиелік маңызын айқын көрсетеді. Халқымыз балаға тәрбиені сөзбен ғана емес, ісімен де үйреткен. Ата-ананың өзара сыйластығы, үлкенге құрмет көрсетуі, адал еңбек етуі, уәдеге беріктігі – баланың санасына үнсіз берілетін ең тиімді тәрбие. Осындай ортада өскен бала айналасына жанашыр, елін сүйетін, жауапкершілігі жоғары тұлға болып қалыптасады.                             

Ұлттық дәстүр – ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан өмір сүру тәжірибесі. Оның басты мақсаты – қоғамдағы татулықты сақтау, адам бойындағы жақсы қасиеттерді дамыту және ұлттың рухани болмысын сақтау. Қонақжайлық, үлкенге құрмет, жетім-жесірге қамқор болу, көршімен тату тұру, аманатқа адалдық сияқты қасиеттер қазақтың салт-дәстүрі арқылы ұрпақ бойына сіңіріліп отырған. Бұл құндылықтардың барлығы қазіргі қоғамда да өз маңызын жоғалтқан жоқ.                                            Отбасындағы тәрбиені толықтыратын маңызды негіздердің бірі – дін. Дін адамды адалдыққа, әділдікке, сабырлылыққа, кешірімділікке және жауапкершілікке тәрбиелейді. Діни құндылықтар адамның ішкі жан дүниесін байытып, жақсы мен жаманды ажыратуға көмектеседі. Баланың бойына кішкентайынан шындықты айту, аманатқа қиянат жасамау, ата-ананы құрметтеу, өзгеге зиян келтірмеу сияқты қасиеттерді сіңіру – оның болашақ өміріне берік негіз қалайды.         

Дін мен дәстүрді бір-бірінен бөлек қарастыру дұрыс емес. Қазақ халқы ғасырлар бойы өзінің ұлттық ерекшелігін сақтай отырып, діни құндылықтарды өмір салтымен ұштастыра білді. Мысалы, үлкеннің батасын алу, көршіге көмек көрсету, туыстық байланысты үзбеу, жетімге қамқор болу сияқты ізгі дәстүрлердің барлығы адамгершілік қағидаларымен үндеседі. Осындай сабақтастық қоғамдағы бірлік пен ынтымақтың нығаюына ықпал етеді.                                                                           

Қазіргі жаһандану дәуірінде балалар мен жастар ақпараттың сан алуан түріне тап болады. Әлеуметтік желілер мен интернет кеңістігінде пайдалы мәліметтермен қатар, жалған ақпараттар мен теріс идеологиялар да кездеседі. Мұндай жағдайда отбасының жауапкершілігі бұрынғыдан да арта түседі. Ата-ана баласымен ашық сөйлесіп, оның қызығушылықтарын бақылап, дұрыс бағыт бере алса, жасөспірімнің зиянды ықпалдарға еріп кету қаупі азаяды. Сенімге негізделген қарым-қатынас – тәрбиенің ең маңызды тетіктерінің бірі.                                                                                             Баланың бойында рухани иммунитет қалыптастыру үшін оған тек тыйым салу жеткіліксіз. Ең алдымен оның сыни ойлау қабілетін дамыту, кез келген ақпаратты саралай білуге үйрету қажет. Сонымен қатар ұлттық тарихты, ана тілін, мәдениетті, салт-дәстүрді және адамгершілік қағидаларын таныстыру арқылы оның ұлттық болмысын нығайту маңызды. Өз тамырын терең білетін жас бөтен көзқарастың жетегіне оңай ермейді.                                 

Отбасында берілетін тәрбиенің тағы бір ерекшелігі – оның үздіксіздігі. Мектеп белгілі бір уақыт аралығында білім берсе, отбасы тәрбиесі өмір бойы жалғасады. Сондықтан ата-ананың әрбір сөзі мен әрекеті бала үшін үлгі болып саналады. Егер отбасы мүшелері өзара сыйластықта өмір сүріп, қиындықтарды ақылдасып шешсе, бала да болашақта дәл сондай қарым-қатынасты қалыптастыруға ұмтылады. Бүгінгі қоғамда кейбір отбасыларда уақыт тапшылығы, жұмысбастылық немесе цифрлық технологияларға тәуелділік салдарынан ата-ана мен бала арасындағы байланыс әлсіреп жатады. Бұл жағдай тәрбиенің сапасына әсер етуі мүмкін. Сондықтан отбасылық дәстүрлерді жаңғыртып, бірге кітап оқу, дастарқан басында пікір алмасу, үлкендердің әңгімесін тыңдау, мерекелерді бірлесіп өткізу сияқты қарапайым әрекеттердің өзі отбасы мүшелерінің арасындағы рухани байланысты күшейтеді.                                                                                                    

Болашақтың берік болуы бүгінгі отбасы тәрбиесіне байланысты. Сондықтан әрбір ата-ана баласының бойына біліммен қатар рухани құндылықтарды да сіңіруге ұмтылғаны жөн. Ұлттық дәстүр мен адамгершілікке негізделген тәрбиені сақтай білген қоғам ғана ұрпағының болашағына сеніммен қарай алады. Осындай тәрбиенің нәтижесінде елін құрметтейтін, өз мәдениетін бағалайтын, жауапкершілігі жоғары әрі рухани бай азаматтар қалыптасады.

 

Н.Дүйсебай

 

  Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ           

  теолог маманы