Ұлттық тәрбие – халықтың сан ғасырлар бойы қалыптасқан рухани байлығы мен мәдени мұрасын, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, тілін, тарихын және ұлттық құндылықтарын жас ұрпақтың бойына сіңіруге бағытталған тәрбие жүйесі. Ол – әрбір ұлттың өміршеңдігін сақтайтын, оның болашағын айқындайтын басты факторлардың бірі. Сондықтан ұлттық тәрбиеге ерекше мән беру – келешек ұрпақтың саналы, білімді, әрі жауапкершілігі жоғары азамат болып қалыптасуына жол ашатын маңызды қадам. Осы тұрғыдан алғанда ұлттық тәрбие – ұлт болашағына салынған ең құнды инвестиция.

Қазіргі жаһандану дәуірінде әлем халықтарының мәдениеті бір-бірімен тығыз байланысқа түсіп, ақпарат алмасу бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Бұл – адамзат дамуының заңды үрдісі. Алайда мұндай жағдайда әр халық өзінің ұлттық болмысын, ана тілін, мәдениеті мен рухани құндылықтарын сақтап қалуға ерекше көңіл бөлуі қажет. Егер ұлттық тәрбие әлсіресе, жас ұрпақ өзінің тарихи тамырынан алыстап, ұлттық ерекшелігін жоғалтуы мүмкін. Сондықтан ұлттық тәрбие бүгінгі қоғам үшін аса өзекті мәселе болып табылады.

Ұлттық тәрбиенің алғашқы мектебі – отбасы. Бала дүниеге келген күннен бастап ата-анасының тәрбиесін, жүріс-тұрысын, сөйлеген сөзін бойына сіңіреді. Қазақ халқы «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деп бекер айтпаған. Отбасында үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, адалдық, еңбекқорлық, мейірімділік, сабырлылық сияқты қасиеттер қалыптасады. Егер ата-ана баласына ұлттық салт-дәстүрді үйретіп, ана тілінде сөйлеп, халқымыздың мәдени мұрасын таныстырса, бала да өз ұлтының құндылықтарын құрметтеп өседі.

Ұлттық тәрбиенің маңызды негіздерінің бірі – ана тілі. Ана тілі – халықтың рухани жаны, ұлттық болмысының айнасы. Тіл арқылы ұлттың тарихы, мәдениеті, әдебиеті мен дүниетанымы ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Өз ана тілін құрметтеген адам өз халқын, туған жерін және елінің тарихын да құрметтейді. Сондықтан жас ұрпақтың мемлекеттік тілді жетік меңгеруі ұлттық тәрбиенің басты бағыттарының бірі болуы тиіс.

Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары да ұлттық тәрбиенің маңызды бөлігі болып саналады. Қонақжайлық, үлкенге құрмет, кішіге ізет, жеті атасын білу, бата беру, тұсаукесер, бесікке салу сияқты ұлттық дәстүрлер жас ұрпақтың бойына адамгершілік қасиеттерді қалыптастырады. Бұл дәстүрлер халықтың өмірлік тәжірибесі мен тәрбиелік қағидаларының нәтижесінде пайда болған. Сондықтан оларды сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізу – баршамыздың міндетіміз.

Ұлттық тәрбиеде мектептің де рөлі ерекше. Мектеп тек білім беретін орын ғана емес, оқушының тұлғалық қасиеттері қалыптасатын маңызды орта. Сабақ барысында ұлттық тарихты, әдебиетті, мәдениетті терең оқыту арқылы оқушылардың ұлттық санасын қалыптастыруға болады. Сонымен қатар түрлі мәдени шаралар, ұлттық ойындар, өнер байқаулары мен тәрбиелік іс-шаралар арқылы жастардың ұлттық құндылықтарға деген қызығушылығын арттыруға мүмкіндік бар. Ұстаздың әрбір сөзі мен іс-әрекеті де оқушы үшін үлгі болып табылады. Сондықтан мұғалімнің кәсіби білімімен қатар ұлттық дүниетанымы мен тәрбиелік ұстанымы да жоғары болуы қажет.

Қазіргі таңда жастардың өміріне ақпараттық технологиялар мен әлеуметтік желілердің ықпалы өте күшті. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі ақпарат санаулы секундтар ішінде қолжетімді болады. Мұның көптеген пайдалы жақтары болғанымен, кейде жастардың ұлттық құндылықтарға деген қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Кейбір жастар шетелдік мәдениетке еліктеп, өз халқының дәстүрі мен тілін екінші орынға қоя бастайды. Осындай жағдайда ұлттық тәрбие олардың ұлттық санасын нығайтып, өз елінің мәдениетін мақтан тұтуына ықпал етеді.

Ұлттық тәрбие – патриоттық тәрбиенің де негізі. Отанын сүйетін азамат туған жерін, мемлекеттік рәміздерін, ана тілін және ұлттық мәдениетін құрметтейді. Елінің дамуына үлес қосуға ұмтылады, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінеді. Патриотизм тек сөз жүзінде емес, күнделікті өмірдегі адал еңбекпен, білім алуға деген талпыныспен және қоғамға пайда келтірумен көрінеді. Сондықтан ұлттық тәрбие жастардың бойында елжандылық қасиетті қалыптастыруда ерекше орын алады.

Қазақ халқы ежелден еңбекке ерекше мән берген. Еңбек адамды шыңдайды, жауапкершілікке үйретеді және табандылықты қалыптастырады. «Еңбек түбі – береке» деген халық даналығының өзі еңбектің тәрбиелік мәнін көрсетеді. Ұлттық тәрбие жастарды тек білім алуға ғана емес, еңбек етуге, кәсіп игеруге, өз еңбегімен қоғамға пайда келтіруге баулиды. Еңбекқор ұрпақ – елдің дамуының негізгі күші.

Ұлттық тәрбиеде халқымыздың ауыз әдебиетінің орны ерекше. Батырлар жыры, ертегілер, аңыздар, мақал-мәтелдер мен шешендік сөздер ғасырлар бойы жас ұрпақты батылдыққа, әділдікке, адалдыққа және адамгершілікке тәрбиелеп келеді. Бұл мұралар қазіргі жастар үшін де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Олар ұлттық дүниетанымды кеңейтіп, тарихи сананы қалыптастырады.

Бүгінгі таңда ұлттық тәрбиені дамыту – тек отбасы мен мектептің ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Мемлекет жастар саясатына, білім беру жүйесіне және мәдени мұраны сақтауға ерекше көңіл бөліп келеді. Алайда ұлттық тәрбиенің нәтижелі болуы әр адамның өз жауапкершілігін сезінуіне байланысты. Әр ата-ана өз баласына ұлттық құндылықтарды үйретсе, әр ұстаз шәкіртінің бойына адамгершілік пен отансүйгіштік қасиеттерді сіңірсе, қоғамда ұлттық рухы мықты, білімді әрі саналы ұрпақ қалыптасады.

Қорытындылай келе, ұлттық тәрбие – ұлттың рухани тірегі, елдің болашағын айқындайтын басты құндылық. Ұлттық тәрбие алған жас өз халқының тарихын құрметтейді, ана тілін қадірлейді, салт-дәстүрін сақтайды және Отанына адал қызмет етуге ұмтылады. Осындай ұрпақ қана мемлекеттің тұрақты дамуына үлес қосып, елдің тәуелсіздігін нығайтады. Сондықтан ұлттық тәрбиеге бөлінген әрбір күш, әрбір уақыт және әрбір мүмкіндік – ұлт болашағына салынған ең бағалы инвестиция. Ұлттық құндылықтарды сақтап, оларды келер ұрпақтың бойына сіңіру – әрбір азаматтың қасиетті борышы.

 

 Қ.Молдабек

Түркістан облысы дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

 теолог маманы