Қазіргі жаһандану дәуірінде ақпарат алмасу бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Интернет пен әлеуметтік желілер адамның күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналып, білім алудың, қарым-қатынас орнатудың және өз ойын білдірудің негізгі алаңына айналды. Бұл үрдіс қоғамның дамуына оң ықпал еткенімен, ақпараттық қауіпсіздік мәселесін де алдыңғы қатарға шығарды. Әсіресе, деструктивті діни ағымдар мен радикалды идеологияларды насихаттайтын топтар цифрлық кеңістікті өз мақсаттарына тиімді пайдаланып келеді. Олар адамдардың ішінен ең алдымен жастарды таңдайды. Себебі жастар – жаңашылдыққа бейім, ізденімпаз, белсенді әрі болашаққа зор үмітпен қарайтын әлеуметтік топ. Дәл осы қасиеттер кей жағдайда оларды түрлі идеологиялық ықпалдарға осал етеді.

Жастық шақ – адамның тұлға ретінде қалыптасатын, дүниетанымы мен өмірлік ұстанымдары айқындалатын ерекше кезең. Бұл уақытта жастар қоғамдағы өз орнын іздейді, болашақ мамандығын таңдайды, өмірдің мәні туралы ойланады және рухани сұрақтарға жауап іздей бастайды. Осындай ізденіс барысында олар әртүрлі ақпарат көздеріне жүгінеді. Егер олардың сұрақтарына ғылыми негізделген, дәстүрлі діни құндылықтарға сүйенген дұрыс жауап берілмесе, күмәнді ақпарат тарататын тұлғалардың ықпалына түсу қаупі артады.

Деструктивті ағымдардың жастарды нысанаға алуының тағы бір себебі – олардың психологиялық ерекшеліктерімен байланысты. Жастар эмоцияға тез беріледі, әділетсіздікке қарсы тұруға ұмтылады, өздерінің қоғамдағы маңызын сезінгісі келеді. Мұндай қасиеттер – қалыпты құбылыс. Алайда радикалды ұйымдар осы сезімдерді өз мүддесіне пайдалануға тырысады. Олар жастарға өзін ерекше миссиясы бар адам ретінде сезіндіреді, өз қатарларына қосылуды «шындық жолын таңдау» немесе «қоғамды өзгертуге үлес қосу» деп көрсетеді. Бұл – адамның эмоциясына әсер ету арқылы оның сыни ойлау қабілетін әлсірететін психологиялық манипуляция.

Бүгінде экстремистік және деструктивті ұйымдардың негізгі құралдарының бірі – әлеуметтік желілер. Бұрын мұндай топтар адамдарды тікелей кездесулер арқылы тартса, қазір олардың басым бөлігі интернет арқылы жұмыс жүргізеді. Олар TikTok, Instagram, Facebook, Telegram, YouTube және басқа да платформаларда түрлі аккаунттар ашып, қысқа бейнероликтер, мотивациялық жазбалар, жалған діни уағыздар мен әсерлі цитаталар жариялайды. Көп жағдайда бұл материалдар кәсіби деңгейде дайындалып, жастардың қызығушылығын оятатын форматта ұсынылады. Ал әлеуметтік желілердің алгоритмдері ұқсас мазмұндағы контентті қайта-қайта ұсынып отырғандықтан, адам біртіндеп белгілі бір идеологияның ықпалына ене бастайды.

Жат ағымдардың кең таралуына діни сауатсыздық та ықпал етеді. Дінді үстірт түсінетін немесе оның негізгі қағидаларын толық білмейтін жастар қасиетті Құран аяттары мен хадистердің мағынасын бұрмалап түсіндіретін адамдарға сеніп қалуы мүмкін. Олар қасиетті мәтіндерді тарихи және діни контекстен бөліп алып, өздерінің мақсаттарына сәйкес түсіндіреді. Мұндай жағдайда діни білімнің жеткіліксіздігі жалған ақпаратты шынайы ақиқат ретінде қабылдауға әкелуі мүмкін.

Сонымен бірге әлеуметтік және экономикалық факторлардың да ықпалы бар. Кейбір жастар жұмыссыздық, материалдық қиындықтар, отбасындағы түсініспеушілік, жалғыздық немесе психологиялық күйзеліс салдарынан өздерін қоғамнан шет қалғандай сезінеді. Осындай кезде деструктивті топтардың мүшелері олармен байланыс орнатып, қамқорлық танытқандай әсер қалдырады. Алғашында қарапайым әңгімеден басталған қарым-қатынас уақыт өте келе идеологиялық ықпалға ұласып, адамның көзқарасын түбегейлі өзгертуі мүмкін.

Радикалды топтардың жастарды тартуда қолданатын тәсілдері де үнемі жетілдіріліп келеді. Олар адамның қызығушылығын зерттеп, соған сәйкес материал ұсынады, сенімге кіру үшін достық қарым-қатынас қалыптастырады, кейін біртіндеп дәстүрлі діни түсініктерге күмән келтіреді. Бұдан кейін жастарды отбасы мен достарынан алыстатып, тек өз ортасына сенуге үйретеді. Мұндай психологиялық оқшаулау адамның тәуелсіз ойлау қабілетін әлсіретіп, оның топқа толық тәуелді болуына алып келуі мүмкін.

Қазақстанда конфессияаралық келісім мен қоғамдық тұрақтылық мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Сондықтан жастардың рухани қауіпсіздігін қамтамасыз ету, олардың діни сауаттылығын арттыру және ақпараттық иммунитетін қалыптастыру ерекше маңызға ие. Бұл бағыттағы жұмыстар тек мемлекеттік органдардың ғана емес, ата-аналардың, педагогтердің, дінтанушылардың, теологтардың және жалпы қоғамның ортақ міндеті болуы тиіс.

Ең алдымен жастардың сыни ойлау қабілетін дамыту қажет. Әрбір жас интернеттен алған ақпараттың барлығы шындық бола бермейтінін түсінуі керек. Ақпараттың қайдан алынғанына, оның авторына, мақсатына және сенімділігіне талдау жасау – қазіргі заманның маңызды дағдыларының бірі. Сонымен қатар дәстүрлі діни құндылықтарды насихаттайтын сапалы ақпараттық өнімдердің санын көбейту, әлеуметтік желілерде кәсіби дайындалған бейнероликтер мен түсіндірме материалдарын жариялау да профилактикалық жұмыстың тиімділігін арттырады.

Отбасының рөлі де ерекше. Баланың бойында дұрыс құндылықтарды қалыптастыру, оның мәселелеріне көңіл бөлу, еркін пікір алмасуға мүмкіндік жасау және сенімді қарым-қатынас орнату – жат ағымдардың ықпалын әлсірететін негізгі факторлардың бірі. Бала өз ойын ашық айтып, сұрақтарына жауап таба алатын ортада тәрбиеленсе, күмәнді топтардың арбауына түсудің ықтималдығы айтарлықтай төмендейді.

Сонымен қатар білім беру ұйымдарында медиасауаттылық пен дінтанулық білімді күшейту қажет. Жастар тек діни білім алып қана қоймай, ақпараттық манипуляцияларды ажырата білуді, эмоциялық қысымға қарсы тұруды және сыни ойлауды меңгеруі тиіс. Бұл олардың цифрлық кеңістіктегі қауіптерден қорғануына мүмкіндік береді.

Жастар – елдің стратегиялық капиталы, мемлекеттің ертеңі. Сондықтан олардың рухани және ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету – барша қоғамның ортақ жауапкершілігі. Деструктивті діни ағымдардың негізгі мақсаты – жастардың санасын өзгертіп, оларды өз идеологиясының құралына айналдыру. Ал оған қарсы тұрудың ең тиімді жолы – сапалы білім, дұрыс тәрбие, діни сауаттылық, сыни ойлау және ұлттық құндылықтарға негізделген берік дүниетаным қалыптастыру. Осындай құндылықтарды бойына сіңірген жас ұрпақ кез келген жалған идеологияны ажырата алады және қоғамның тұрақтылығы мен бірлігін нығайтуға өз үлесін қосады.

 

  Ұ.Перден      

Түркістан облысының дін істері басқармасының                       

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің      

бөлім маманы