Құндылықтар жүйесіндегі ұлттық ерекшеліктер

Әр халықтың өзіндік тарихы, тілі, мәдениеті мен салт-дәстүрі болады. Осылардың барлығы ұлттың құндылықтар жүйесін қалыптастырады. Құндылықтар – қоғам мүшелерінің өмірлік ұстанымдарын, дүниетанымын, мінез-құлқын айқындайтын рухани және адамгершілік қағидалар. Қазақ халқының ұлттық құндылықтары ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, бүгінгі күні де өзінің маңызын жоғалтқан жоқ.

Ұлттық құндылықтардың негізінде тіл, дәстүр, дін, отбасы тәрбиесі, үлкенге құрмет, кішіге ізет сияқты қасиеттер жатыр. Қазақ халқы үшін отбасы – қоғамның басты тірегі. Отбасында балаға адамгершілік, еңбекқорлық, адалдық, мейірімділік сияқты қасиеттер сіңіріледі. «Отан – отбасынан басталады» деген нақыл сөздің өзі отбасының ұлттық тәрбиедегі орнын айқын көрсетеді. Қазақ халқы ежелден қонақжайлығымен ерекшеленген. Қонақты құрметтеу, дастарқан жаю, сыйластық таныту – ұлттық мінездің ажырамас бөлігі. Сонымен қатар үлкенді сыйлау, ақсақалдардың батасын алу, ата-ананы құрметтеу – қазақ қоғамындағы маңызды адамгершілік құндылықтардың бірі.

Ұлттық ерекшеліктердің тағы бір көрінісі – салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар. Бесікке салу, тұсаукесер, сүндет той, қыз ұзату, беташар сияқты дәстүрлер халықтың рухани өмірінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл дәстүрлер адамдар арасындағы бірлік пен сыйластықты нығайтып, ұлттық сананың қалыптасуына ықпал етеді. Қазіргі жаһандану жағдайында ұлттық құндылықтарды сақтау ерекше маңызды. Ақпараттық технологиялардың дамуы мен мәдениеттердің өзара ықпалдасуы жастардың дүниетанымына әсер етуде. Сондықтан ұлттық мәдениетті, ана тілін, салт-дәстүрді дәріптеу, тарихи мұраны құрметтеу – әрбір азаматтың парызы. Ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, әлемдік өркениеттің озық жетістіктерін игеру – қоғамның тұрақты дамуының маңызды шарты. Ислам діні халқымыздың рухани өміріне терең еніп, ұлттық мәдениетіміздің, әдеп-ғұрпымыздың және тәрбиеміздің ажырамас бөлігіне айналды.

Қазақ халқы үшін имандылық – ең асыл құндылықтардың бірі. Имандылық тек құлшылық жасаумен шектелмейді, ол – адалдық, әділдік, сабырлылық, мейірімділік, кешірімшілдік және аманатқа беріктік сияқты көркем мінездерді қамтиды. Ислам діні адамды ата-анасын құрметтеуге, үлкенді сыйлап, кішіге қамқор болуға, туыстық байланысты үзбеуге үндейді. Бұл қағидалар қазақтың дәстүрлі тәрбиесімен толық үндеседі. Қазақ қоғамында отбасы әрдайым қасиетті ұғым саналған. Ер мен әйелдің өзара сыйластығы, бала тәрбиесіне жауапкершілікпен қарау, ата-ананы құрметтеу – исламда да, қазақы тәрбиеде де маңызды орын алады. Халқымыздың «Ата-ананың разылығы – Алланың разылығы» деген ұғымы исламдағы ата-анаға құрмет көрсету қағидасымен үйлеседі.

Ұлттық ерекшеліктердің бірі – қонақжайлық. Қазақ халқы қонақты ерекше құрметтеп, қолдан келгенше сый көрсеткен. Бұл қасиет исламда да жоғары бағаланады. Қонаққа құрмет көрсету, мұқтажға көмек беру, жетім-жесірге қамқор болу, садақа беру – мұсылманның көркем мінезінің көрінісі. Осындай ізгі амалдар қоғамда мейірімділік пен бірлікті нығайтады. Қазіргі жаһандану заманында жастардың бойында ұлттық әрі діни құндылықтарды қатар қалыптастырудың маңызы зор. Дінді дұрыс түсіну адамды білімге, еңбекқорлыққа, жауапкершілікке және Отанын сүюге тәрбиелейді. Ұлттық дәстүр мен исламның адамгершілік қағидаларын үйлестіре білген қоғам өзінің рухани тұтастығын сақтай алады.

Қазіргі жаһандану жағдайында әртүрлі мәдениеттердің өзара ықпалы күшейіп келеді. Мұндай жағдайда ұлттық құндылықтарды сақтау мен дамыту ерекше маңызға ие. Сонымен қатар заманауи қоғамда адам құқықтарын құрметтеу, заң үстемдігі, білімге ұмтылу, ғылыми ойлау, толеранттылық және азаматтық жауапкершілік сияқты жалпыадамзаттық құндылықтардың да орны ерекше. Ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтардың үйлесімі қоғамның тұрақты дамуына мүмкіндік береді. Қазақстан – зайырлы мемлекет. Бұл қағида азаматтардың ар-ождан және діни сенім бостандығын қамтамасыз ете отырып, барлық азаматтың заң алдында тең болуын көздейді. Зайырлы қоғамда ұлттық құндылықтар мәдениет, білім, ғылым және құқықтық мемлекет қағидаларымен сабақтаса дамиды. Мұндай ұстаным қоғамдық келісімді нығайтып, елдің тұрақты дамуына жағдай жасайды.

Қорыта айтқанда, ұлттық ерекшеліктер халықтың тарихи тәжірибесі мен мәдени мұрасынан бастау алатын құндылықтар жүйесінің негізін құрайды. Тіл, дәстүр, отбасы, мәдениет және тарихи сана – ұлттың бірегейлігін сақтайтын басты құндылықтар. Зайырлы қоғам жағдайында бұл құндылықтар жалпыадамзаттық қағидалармен үйлесіп, қоғамның бірлігі мен тұрақты дамуына қызмет етеді. Сондықтан ұлттық құндылықтарды сақтау және оларды заманауи талаптарға сай дамыту – әрбір азаматтың және бүкіл қоғамның ортақ міндеті.Қазақ халқының ұлттық құндылықтары мен ислам дінінің адамгершілік қағидалары бір-бірін толықтырып, халқымыздың рухани негізін қалыптастырды. Имандылық, адалдық, әділдік, үлкенге құрмет, кішіге ізет, қонақжайлық және мейірімділік – ұлттың да, исламның да ортақ құндылықтары. Сондықтан ұлттық болмысымызды сақтай отырып, дініміздің көркем өнегесін ұстану – әрбір мұсылманның әрі әрбір азаматтың маңызды міндеті.

Ғ.Өгембай

Түркістан облысы дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

теолог маманы