Қазақ музыкасының тарихында халықтың жан дүниесін әуенмен сөйлетіп, тұтас бір дәуірдің үнін қалыптастырған тұлғалар бар. Солардың бірегейі – көрнекті композитор, қазақтың ән өнеріне қайталанбас қолтаңба қалдырған Шәмші Қалдаяқов. Халық оны бекерден-бекер «Қазақ вальсінің королі» атаған жоқ. Оның шығармалары қазақ музыкасына жаңа ырғақ, жаңа тыныс әкеліп қана қоймай, ұлттық әуеннің мүмкіндігін кеңейтті. Шәмші туындыларындағы нәзік лирика, қарапайым әрі есте қалатын әуез, адам сезіміне жақын тақырыптар оның әндерін бірнеше буынның ортақ рухани мұрасына айналдырды.

Шәмші әндерінің басты ерекшелігі – олардың уақытқа тәуелді болмауында. Композитор шығармашылығында анаға деген құрмет, туған жерге сүйіспеншілік, адамға деген ықылас, жастық шақ, сағыныш пен махаббат секілді мәңгілік құндылықтар кеңінен көрініс тапты. «Ана туралы жыр», «Ақмаңдайлым», «Қайықта», «Ақ бантик» және басқа да көптеген туындылары қазақ ән өнерінің алтын қорынан орын алды. Оның әндері бір кезеңнің ғана музыкалық туындысы болып қалған жоқ. Олар бүгінге дейін сахнада орындалып, жаңа буын орындаушыларының репертуарынан түспей келеді.

Шәмші Қалдаяқов шығармашылығының ерекше биігі – «Менің Қазақстаным» әні. Бұл туындының тағдырының өзі қазақ музыкасы тарихындағы айрықша құбылыс деуге болады. Кезінде халық жүрегінен орын алған патриоттық ән уақыт өте келе тәуелсіз Қазақстанның басты мемлекеттік рәміздерінің бірінің музыкалық негізіне айналды. Бүгінде Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Гимнінің музыкасы – Шәмші Қалдаяқовтікі.   Мемлекеттік Гимннің негізіне алынған «Менің Қазақстаным» әнінің музыкасын Шәмші Қалдаяқов, сөзін Жұмекен Нәжімеденов жазған. Бұл – композитор шығармашылығының халықтық сипат алғанының ең үлкен дәлелдерінің бірі. Көптеген ән адамға белгілі бір сәтті еске түсіреді. Ал Шәмшінің бір әуені бүгінде тұтас мемлекеттің рухын білдіреді. Елдің Туы көтеріліп, Мемлекеттік Гимн орындалған сайын композитордың шығармашылық мұрасы жаңа ұрпақпен бірге қайта жаңғырады. Вальс – әлем музыкасына бұрыннан белгілі жанр. Алайда Шәмші Қалдаяқов оны қазақтың музыкалық дүниетанымына жақындатып, ұлттық сипат бере алды. Оның әндерінен кең даланың тынысын, қазақы мінездің сабырын, жастықтың қуанышын, адамның ішкі сағынышын қатар сезінуге болады. Сондықтан Шәмші шығармаларының құндылығы тек олардың әдемі әуенінде емес. Ол әлемдік музыкалық форманы қазақы сезіммен сөйлетті. Композитор туындыларының халық арасында тез таралуының бір себебі де осында еді. Әуені күрделі музыкалық дайындықты қажет етпей қабылданады, алайда мазмұны мен эмоциялық әсері терең. Тыңдаушы әнді алғаш естігеннен қабылдайды, ал уақыт өте келе оның мағынасын басқа қырынан қайта сезінеді.Бұл – кез келген шығарманың еншісіне бұйыра бермейтін қасиет. Шәмші Қалдаяқовтың шығармашылық феноменін атақтармен немесе жазылған әндердің санымен ғана өлшеу жеткіліксіз. Нағыз өнердің бағасы – оның қанша жыл өмір сүргенімен емес, қанша ұрпақтың жүрегінде сақталғанымен өлшенеді.

Бүгінде Шәмші әндерін аталар мен әжелер де, олардың балалары мен немерелері де біледі. Бір шығарманы әр кезеңнің тыңдарманы өз дүниетанымымен қабылдайды. Дәл осы сабақтастық композитор мұрасының ұлттық мәдениеттегі орнын айқындайды.

Шәмші Қалдаяқов қазақ әніне жаңа сипат берді. Ол халықтың күнделікті сезімін үлкен өнер деңгейіне көтеріп, адамның анаға, туған жерге, Отанға, махаббатқа деген ықыласын әуен арқылы жеткізе білді. Сондықтан Шәмшінің шығармашылық мұрасы – өткен ғасырдан қалған естелік қана емес. Ол – бүгін де шырқалып тұрған ұлттық рухтың әуені.

Қазақ даласында Шәмші әндері орындалып тұрған кезде оның өнердегі ғұмыры да жалғаса береді.

 

 Ұ.Тұрсын

Түркістан облысының дін істері басқармасының 

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы»

КММ-нің маманы