Ұлттың ұлт болып қалыптасуы, оның болашаққа нық қадам басуы ең алдымен ұлттық тәрбиемен тығыз байланысты. Ұлттық тәрбие дегеніміз халықтың ғасырлар бойы жинақтаған өмірлік тәжірибесі, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, тілі мен ділі, рухани құндылықтарының жиынтығы. Ол ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан асыл мұра, халықтың болмысын айқындайтын басты құндылық. Сондықтан ұлттық тәрбиеден ажырау тек дәстүрді ұмыту емес, өзіңнің рухани негізіңнен, тарихи тамырыңнан алыстау деген сөз.

Қазақ халқы ежелден бала тәрбиесіне ерекше мән берген. «Тәрбие тал бесіктен басталады» деп, ұрпақ тәрбиесін бесіктен бастаған. Әрбір отбасы баласына жақсы мінез, әдептілік, үлкенге құрмет, кішіге ізет, адамгершілік пен мейірімділік қасиеттерін бойына сіңіруге тырысқан. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген мақал да отбасындағы тәрбиенің адам өміріндегі маңызын көрсетеді. Себебі бала ең алғашқы тәрбиені ата-анасынан алады. Үлкендердің сөйлеген сөзі, жасаған әрекеті, күнделікті өмірдегі қарым-қатынасы бала үшін өнеге болып қалыптасады.

Қазақтың ұлттық тәрбиесінің негізінде терең мағынаға ие салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар жатыр. Шілдехана, бесікке салу, тұсаукесер, сүндет той, бата беру, қонақ күту сияқты дәстүрлердің әрқайсысында тәрбиелік мән бар. Мәселен, үлкендердің батасын алу ізеттілік пен құрметтің белгісі болса, қонақжайлық қазақ халқының кеңпейілдігі мен адамға деген құрметін танытады. Ал жеті атасын білу дәстүрі ұрпақтың өз тегін, тарихын тануына, ата-баба алдындағы жауапкершілігін сезінуіне ықпал етеді. Осындай құндылықтар арқылы халқымыз жас ұрпақты елін сүйетін, жерін құрметтейтін, ар-намысын жоғары қоятын азамат етіп тәрбиелеген.

Алайда қазіргі қоғамда ұлттық тәрбиенің әлсіреуіне әсер ететін түрлі жағдайлар кездеседі. Жаһандану дәуірінде ақпарат ағыны күшейіп, әлеуметтік желілер мен интернет кеңістігі жастардың дүниетанымына үлкен ықпал етуде. Өзге мәдениеттерге еліктеу, ана тілінде сөйлеуге немқұрайлы қарау, ұлттық салт-дәстүрлерді ескіліктің қалдығы деп қабылдау сияқты құбылыстар да байқалады. Кейбір жастар ата-бабадан қалған өнегелі дәстүрлердің мәнін түсінбей, өзге халықтардың өмір салтын үлгі тұтуға бейім. Әрине, басқа мәдениеттерді танып-білуге, заманауи өзгерістерді қабылдауға ешқандай қарсылық болмауы керек. Бірақ өзгенің жақсысын үйренемін деп, өз құндылығымызды жоғалтып алмауымыз қажет.

Ұлттық тәрбиенің ең маңызды тіректерінің бірі – ана тілі. Тіл ұлттың жаны, рухани болмысының айнасы. Ана тілін құрметтеу арқылы адам өзінің тарихын, мәдениетін, дүниетанымын құрметтейді. Тілінен ажыраған ұрпақ халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани мұрасын толық түсінуден алыстайды. Сондықтан қазақ тілінде таза сөйлеу, көркем әдебиет оқу, мақал-мәтелдерді орынды қолдану, ұлттық өнер мен әдебиетті дәріптеу әрбір азаматтың міндеті. Тілді сақтау тек сөз жүзінде емес, оны күнделікті өмірде қолдану арқылы жүзеге асады.

Ұлттық тәрбие тек өткеннің мұрасы ғана емес, бүгінгі күннің де қажеттілігі. Себебі адам қанша жерден білімді, заманауи, технологияны жетік меңгерген болса да, бойында адамгершілік, жауапкершілік, отансүйгіштік қасиеттер болмаса, оның қоғамға тигізер пайдасы шектеулі болады. Ұлттық тәрбие адамды өз тамырын тануға, туған жерін қадірлеуге, елінің тарихына құрметпен қарауға үйретеді. Өзінің кім екенін, қайдан шыққанын, қандай халықтың ұрпағы екенін білетін адам ғана болашағына сеніммен қарай алады.

Бұл ретте отбасы мен білім беру ұйымдарының атқаратын рөлі ерекше. Ата-ана баласына ұлттық құндылықтарды күнделікті өмірде үлгі көрсету арқылы үйретуі керек. Ал мектеп пен жоғары оқу орындарында ұлттық тәрбие мәселесіне ерекше көңіл бөлініп, жас ұрпақтың бойына елжандылық, отансүйгіштік, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру маңызды. Ұлы тұлғалардың өнегелі өмірін таныстыру, тарихи мұраларды дәріптеу, ұлттық өнер мен әдебиетке қызығушылықты арттыру рухани тәрбиенің маңызды бағыттары болып саналады.

Ұлттық тәрбиені сақтау дегеніміз заман талабынан тыс қалу немесе жаңашылдыққа қарсы болу емес. Керісінше, ұлттық болмысымызды сақтай отырып, әлемдік өркениетпен қатар даму. Біз заманауи білім мен технологияны меңгерген, дүниетанымы кең, бірақ өз тілін, тарихын, дәстүрін құрметтейтін ұрпақ тәрбиелеуіміз қажет. Өйткені ұлттық құндылықтарын жоғалтпаған халық қана өзінің бірегейлігін сақтап, болашаққа нық қадам баса алады.

Қорыта айтқанда, ұлттық тәрбиеден ажырау рухани тамырдан алыстау, ал рухани тамырынан ажыраған ұрпақтың ұлттық болмысын сақтауы қиын. Ұлттың болашағы жас ұрпақтың тәрбиесінде. Сондықтан әрбір ата-ана, ұстаз және қоғам мүшесі ұлттық құндылықтарды дәріптеуге өз үлесін қосуы тиіс. Біз ата-бабамыздан қалған асыл мұраны көздің қарашығындай сақтап, оны келер ұрпаққа жеткізуге міндеттіміз. Себебі ұлттық тәрбие ұлттың мәңгілік өміршеңдігінің кепілі. Өз тамырын таныған ұрпақ қана өз болашағын қалыптастыра алады. Ұлттық рухы биік, тәрбиесі терең, елінің тарихы мен тілін құрметтейтін ұрпақ барда қазақ халқының болашағы да жарқын болмақ!

 

 

 Қ.Молдабек

Түркістан облысы дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

теолог маманы