Бүгінде әлеуметтік желілер мен түрлі ақпараттық алаңдарда дін мен ұлттық болмысқа қатысты сан алуан пікір айтылып жүр. Соның бірі – «Ислам – арабтың діні», «исламды қабылдау – араб мәдениетін қабылдау» немесе «мұсылман болу үшін арабтың салт-дәстүріне еліктеу керек» деген түсініктер. Мұндай пікірлер кейде дін мен мәдениетті, діни қағидалар мен ұлттық ерекшеліктерді бір-бірінен ажыратпау салдарынан туындайды. Сондықтан бұл мәселеге эмоциямен емес, тарихи және танымдық тұрғыдан қараған жөн.

Ислам діні VII ғасырда Араб түбегінде пайда болды. Мұхаммед пайғамбар араб қоғамында өмір сүрді, ал исламның қасиетті кітабы – Құран араб тілінде түскен. Осы тұрғыдан алғанда, исламның тарихи отаны – Араб түбегі екені даусыз.

Алайда белгілі бір діннің белгілі бір жерде пайда болуы оның тек сол халыққа ғана тиесілі екенін білдірмейді. Мәселен, христиан діні де Таяу Шығыста қалыптасты. Бірақ бүгінде оны тек сол өңірдегі халықтардың діні деп айту дұрыс емес. Сол сияқты ислам да тарихи даму барысында араб әлемінің шекарасынан шығып, Азия, Африка, Еуропа және басқа да аймақтарға тарады.

Исламның негізгі діни ұстанымдарында адамды ұлтына немесе шыққан тегіне қарай бөлу басты өлшем ретінде қарастырылмайды. Құранда адамзаттың түрлі халықтар мен тайпалар болып жаратылғаны және олардың бір-бірін танып-білуі туралы айтылады. Яғни ислам ілімінің мазмұны белгілі бір этносқа ғана бағытталмаған.

Тарихи деректер де осыны көрсетеді. Исламның алғашқы ғасырларынан бастап оны парсылар, түркілер, берберлер және басқа да көптеген халықтар қабылдай бастады. Кейін ислам Орталық Азияға, Үндістанға, Оңтүстік-Шығыс Азияға, Африкаға кеңінен тарады. Бүгінде әлемдегі мұсылмандардың едәуір бөлігі араб емес халықтарға жатады. Индонезия, Пәкістан, Бангладеш сияқты халқының басым бөлігі мұсылман мемлекеттер араб елдеріне жатпайды.

Ислам өркениетінің қалыптасуына да әртүрлі халықтардың өкілдері үлкен үлес қосты. Орталық Азиядан шыққан әл-Фараби, әл-Бұхари, әл-Матуриди, әл-Бируни, Ибн Сина секілді ғалымдардың еңбектері ғылым, философия, медицина және діни ойдың дамуына ықпал етті. Бұл ислам өркениетінің тек бір халықтың мәдениетімен шектелмегенін көрсетеді.

Қазақ даласына ислам да бір мезетте енген жоқ. Ол бірнеше ғасыр бойы сауда-саттық, мәдени қарым-қатынас, білім мен ағартушылық арқылы орнықты. Қарахан мемлекеті дәуірінен бастап ислам Орталық Азиядағы қоғамдық және рухани өмірдің маңызды бөлігіне айналды. Кейін Қожа Ахмет Ясауи бастаған түркілік рухани дәстүр ислам құндылықтарын жергілікті халықтың дүниетанымымен сабақтастыра түсті.

Осы тұста дін мен мәдениетті ажырата білу маңызды. Исламды ұстану араб халқының барлық тұрмыстық әдетін, киім үлгісін немесе мәдени ерекшелігін сол күйінде қабылдау дегенді білдірмейді. Араб халқына тән салт пен ислам дінінің діни талаптары – екі бөлек ұғым.

Мысалы, түрлі мұсылман халықтарының киімінде, тағамында, тұрмысында, отбасылық дәстүрінде үлкен айырмашылықтар бар. Қазақ, түрік, өзбек, индонезиялық немесе африкалық мұсылмандар өз ұлттық мәдениетін сақтай отырып, ислам дінін ұстанып келеді.

Әрине, араб тілінің исламдағы орны ерекше. Құран араб тілінде түскендіктен, намазда және кейбір діни рәсімдерде араб тіліндегі мәтіндер қолданылады. Бірақ араб тілінің діни маңызға ие болуы мұсылманның міндетті түрде араб мәдениетін қабылдауы керек дегенді білдірмейді. Тіл – діни мәтіннің тілі, ал ұлттық мәдениет – халықтың тарихи қалыптасқан болмысы.

Қазіргі ақпараттық кеңістікте осы екі ұғымды шатастыру кей жағдайда ұлттық құндылық пен діни сенімді бір-біріне қарсы қоюға алып келуі мүмкін. Бір тарап исламды тек араб мәдениеті ретінде көрсетуге тырысса, екінші тарап дінді ұстануды ұлттық болмыстан бас тартумен байланыстырады. Мұндай біржақты көзқарастар мәселенің тарихи және мәдени күрделілігін ескере бермейді.

Сондықтан «Ислам – арабтың діні» деген пікірді нақтылай түскен дұрыс. Исламның тарихи бастауы – Араб түбегі, Құранның тілі – араб тілі. Бірақ ислам тек араб халқына арналған немесе тек араб мәдениетімен байланысты дін емес. Ол ғасырлар бойы түрлі халықтардың тарихымен, мәдениетімен және рухани өмірімен сабақтасып дамыған әлемдік діндердің бірі.

Дін мен ұлттық дәстүрді дұрыс ажырата білу – қоғамдағы діни сауаттылықтың маңызды көрсеткіші. Ұлттық мәдениетті сақтау мен діни сенімді ұстану бір-біріне міндетті түрде қайшы келетін ұғымдар емес. Ең бастысы – діни мәселеге үстірт пікірмен емес, тарихи дерекке, білімге және байыпты көзқарасқа сүйене отырып баға беру.

Бұл нұсқа сайтқа да, облыстық немесе республикалық газетке де жарайды. Тақырыбын сәл өткірлетіп, «Ислам – арабтану ма, әлде әлемдік дін бе?» немесе «Дін мен дәстүр: исламды араб мәдениетімен шатастыру дұрыс па?» деген газетке тартымды нұсқаға да өзгертуге болады.

 

 А.Дүйсен

Түркістан облысының дін істері басқармасының

«Дін мәселелері зерттеу орталығы» КММ-нің

бөлім басшысы                                                                                       

Бүгінде әлеуметтік желілер мен түрлі ақпараттық алаңдарда дін мен ұлттық болмысқа қатысты сан алуан пікір айтылып жүр. Соның бірі – «Ислам – арабтың діні», «исламды қабылдау – араб мәдениетін қабылдау» немесе «мұсылман болу үшін арабтың салт-дәстүріне еліктеу керек» деген түсініктер. Мұндай пікірлер кейде дін мен мәдениетті, діни қағидалар мен ұлттық ерекшеліктерді бір-бірінен ажыратпау салдарынан туындайды. Сондықтан бұл мәселеге эмоциямен емес, тарихи және танымдық тұрғыдан қараған жөн.

Ислам діні VII ғасырда Араб түбегінде пайда болды. Мұхаммед пайғамбар араб қоғамында өмір сүрді, ал исламның қасиетті кітабы – Құран араб тілінде түскен. Осы тұрғыдан алғанда, исламның тарихи отаны – Араб түбегі екені даусыз.

Алайда белгілі бір діннің белгілі бір жерде пайда болуы оның тек сол халыққа ғана тиесілі екенін білдірмейді. Мәселен, христиан діні де Таяу Шығыста қалыптасты. Бірақ бүгінде оны тек сол өңірдегі халықтардың діні деп айту дұрыс емес. Сол сияқты ислам да тарихи даму барысында араб әлемінің шекарасынан шығып, Азия, Африка, Еуропа және басқа да аймақтарға тарады.

Исламның негізгі діни ұстанымдарында адамды ұлтына немесе шыққан тегіне қарай бөлу басты өлшем ретінде қарастырылмайды. Құранда адамзаттың түрлі халықтар мен тайпалар болып жаратылғаны және олардың бір-бірін танып-білуі туралы айтылады. Яғни ислам ілімінің мазмұны белгілі бір этносқа ғана бағытталмаған.

Тарихи деректер де осыны көрсетеді. Исламның алғашқы ғасырларынан бастап оны парсылар, түркілер, берберлер және басқа да көптеген халықтар қабылдай бастады. Кейін ислам Орталық Азияға, Үндістанға, Оңтүстік-Шығыс Азияға, Африкаға кеңінен тарады. Бүгінде әлемдегі мұсылмандардың едәуір бөлігі араб емес халықтарға жатады. Индонезия, Пәкістан, Бангладеш сияқты халқының басым бөлігі мұсылман мемлекеттер араб елдеріне жатпайды.

Ислам өркениетінің қалыптасуына да әртүрлі халықтардың өкілдері үлкен үлес қосты. Орталық Азиядан шыққан әл-Фараби, әл-Бұхари, әл-Матуриди, әл-Бируни, Ибн Сина секілді ғалымдардың еңбектері ғылым, философия, медицина және діни ойдың дамуына ықпал етті. Бұл ислам өркениетінің тек бір халықтың мәдениетімен шектелмегенін көрсетеді.

Қазақ даласына ислам да бір мезетте енген жоқ. Ол бірнеше ғасыр бойы сауда-саттық, мәдени қарым-қатынас, білім мен ағартушылық арқылы орнықты. Қарахан мемлекеті дәуірінен бастап ислам Орталық Азиядағы қоғамдық және рухани өмірдің маңызды бөлігіне айналды. Кейін Қожа Ахмет Ясауи бастаған түркілік рухани дәстүр ислам құндылықтарын жергілікті халықтың дүниетанымымен сабақтастыра түсті.

Осы тұста дін мен мәдениетті ажырата білу маңызды. Исламды ұстану араб халқының барлық тұрмыстық әдетін, киім үлгісін немесе мәдени ерекшелігін сол күйінде қабылдау дегенді білдірмейді. Араб халқына тән салт пен ислам дінінің діни талаптары – екі бөлек ұғым.

Мысалы, түрлі мұсылман халықтарының киімінде, тағамында, тұрмысында, отбасылық дәстүрінде үлкен айырмашылықтар бар. Қазақ, түрік, өзбек, индонезиялық немесе африкалық мұсылмандар өз ұлттық мәдениетін сақтай отырып, ислам дінін ұстанып келеді.

Әрине, араб тілінің исламдағы орны ерекше. Құран араб тілінде түскендіктен, намазда және кейбір діни рәсімдерде араб тіліндегі мәтіндер қолданылады. Бірақ араб тілінің діни маңызға ие болуы мұсылманның міндетті түрде араб мәдениетін қабылдауы керек дегенді білдірмейді. Тіл – діни мәтіннің тілі, ал ұлттық мәдениет – халықтың тарихи қалыптасқан болмысы.

Қазіргі ақпараттық кеңістікте осы екі ұғымды шатастыру кей жағдайда ұлттық құндылық пен діни сенімді бір-біріне қарсы қоюға алып келуі мүмкін. Бір тарап исламды тек араб мәдениеті ретінде көрсетуге тырысса, екінші тарап дінді ұстануды ұлттық болмыстан бас тартумен байланыстырады. Мұндай біржақты көзқарастар мәселенің тарихи және мәдени күрделілігін ескере бермейді.

Сондықтан «Ислам – арабтың діні» деген пікірді нақтылай түскен дұрыс. Исламның тарихи бастауы – Араб түбегі, Құранның тілі – араб тілі. Бірақ ислам тек араб халқына арналған немесе тек араб мәдениетімен байланысты дін емес. Ол ғасырлар бойы түрлі халықтардың тарихымен, мәдениетімен және рухани өмірімен сабақтасып дамыған әлемдік діндердің бірі.

Дін мен ұлттық дәстүрді дұрыс ажырата білу – қоғамдағы діни сауаттылықтың маңызды көрсеткіші. Ұлттық мәдениетті сақтау мен діни сенімді ұстану бір-біріне міндетті түрде қайшы келетін ұғымдар емес. Ең бастысы – діни мәселеге үстірт пікірмен емес, тарихи дерекке, білімге және байыпты көзқарасқа сүйене отырып баға беру.

Бұл нұсқа сайтқа да, облыстық немесе республикалық газетке де жарайды. Тақырыбын сәл өткірлетіп, «Ислам – арабтану ма, әлде әлемдік дін бе?» немесе «Дін мен дәстүр: исламды араб мәдениетімен шатастыру дұрыс па?» деген газетке тартымды нұсқаға да өзгертуге болады.

Түркістан облысының дін істері басқармасының

«Дін мәселелері зерттеу орталығы» КММ-нің

бөлім басшысы                                                                                       А.Дүйсен