Әлеуметтік желілерде, интернет кеңістігінде және түрлі ақпарат құралдарында дінге қатысты көптеген пікірлер мен көзқарастар таралады. Осындай жағдайда адамның діни сауатты болуы ғана емес, алынған ақпаратты саралап, оның шынайылығын бағалай білуі де маңызды. Сондықтан діни сауат пен сыни ойлау – бүгінгі қоғам үшін өзекті мәселелердің бірі.

          Діни сауат ұғымын ең алдымен дін туралы объективті және базалық біліммен байланыстыруға болады. Ол әртүрлі діни бағыттардың тарихы, негізгі ұғымдары, қоғамдағы орны және олардың бір-бірінен ерекшеліктері туралы жалпы түсініктің болуын білдіреді. Мұндай білім адамның діни мәселелерге қатысты пікір қалыптастыру кезінде үстірт түсініктерге сүйенбеуіне мүмкіндік береді. Діни сауат – белгілі бір діннің негізгі ұғымдарын, тарихын, құндылықтарын және діни мәтіндерін дұрыс түсіну қабілеті. Діни сауатты адам кез келген ақпаратты бірден қабылдай салмайды. Ол ақпараттың қайдан шыққанын, кім тарапынан айтылғанын және қандай мақсат көздейтінін анықтауға тырысады.

             Ал сыни ойлау – кез келген ақпаратты талдау, салыстыру және оның негізділігін бағалау қабілеті. Сыни ойлайтын адам қандай да бір мәліметті естігенде оны бірден қабылдамайды немесе жоққа шығармайды. Ол ақпараттың қайдан шыққанын, қандай дәлелдерге негізделгенін және оның қаншалықты сенімді екенін анықтауға тырысады. сыни ойлау – ақпаратты жоққа шығару немесе барлық нәрсеге күмән келтіру деген сөз емес. Сыни ойлау дегеніміз – кез келген пікірді дәлеліне, дереккөзіне және логикалық негізіне сүйене отырып бағалау. Бұл қабілет әсіресе діни тақырыптағы ақпараттарды қабылдауда маңызды.

           Бұл дағды әсіресе әлеуметтік желілер дәуірінде маңызды. Интернетте діни тақырыптағы мақалалар, бейнероликтер, пікірлер мен дәйексөздер көп таралады. Алайда олардың барлығы кәсіби мамандар немесе сенімді ақпарат көздері тарапынан дайындалмаған. Кейде тарихи оқиғалар бұрмаланып, белгілі бір пікір жалпыға ортақ шындық ретінде көрсетілуі мүмкін. Осындай жағдайда ақпаратты бірнеше дереккөз арқылы тексеру – сыни ойлаудың негізгі белгілерінің бірі.

            Діни сауат пен сыни ойлау қоғамдағы өзара түсіністікке де әсер етеді. Дін тақырыбы әртүрлі адамдардың дүниетанымымен байланысты болғандықтан, бұл мәселеде эмоцияға берілмей, факті мен пікірді ажырата білу қажет. Бір адамның жеке көзқарасын бүкіл қоғамның пікірі ретінде көрсету немесе белгілі бір топ туралы жалпылама тұжырым жасау әлеуметтік түсініспеушілікке әкелуі мүмкін. Зайырлы қоғам жағдайында дін мәселесіне қатысты пікірталастардың құқықтық және мәдени шеңберде жүргізілуі маңызды. Зайырлылық дінге қарсы болуды білдірмейді. Оның негізгі мәні – мемлекет пен діни ұйымдардың қызметін ажырату, азаматтардың ар-ождан және сенім бостандығын қамтамасыз ету, сондай-ақ қоғам мүшелерінің заң алдында тең болуына жағдай жасау. Сондықтан діни тақырыптарды талқылағанда жеке сенім мен қоғамдық пікірді, діни көзқарас пен нақты деректі бір-бірінен ажырата білу қажет.

           Діни сауатты және сыни ойлайтын азамат әртүрлі пікірге сабырмен қарай алады. Ол өз көзқарасын дәлелмен жеткізуге, басқа адамның пікірін тыңдауға және қажет болған жағдайда өз ұстанымын қайта қарауға қабілетті. Бұл – демократиялық және көптүрлі қоғам үшін маңызды мәдениет. Жастардың ақпаратты қабылдау ерекшелігі де осы мәселеде ерекше назар аударуды қажет етеді. Жас адамдар интернеттен көптеген мәлімет алады және олардың арасында тексерілмеген ақпарат та кездесуі мүмкін. Сондықтан білім беру жүйесінде медиасауаттылыққа, ақпарат көздерін тексеруге, факт пен пікірді ажыратуға және жалған ақпаратты анықтауға үйрету маңызды. Мұндай дағдылар тек діни тақырыпта ғана емес, саясат, тарих, ғылым, медицина және күнделікті өмірге қатысты ақпараттарды бағалауда да қажет. Өйткені сыни ойлау – белгілі бір тақырыпқа ғана қатысты қабілет емес, адамның ақпаратпен жұмыс істеу мәдениетінің бір бөлігі.

           Сонымен бірге діни сауаттылықты қалыптастыру кезінде ғылыми объективтілік пен бейтараптық принциптерін сақтау маңызды. Дін туралы білім беру белгілі бір сенімді насихаттауға емес, қоғамдағы діни құбылыстарды түсінуге, олардың тарихи және мәдени ерекшеліктерін білуге бағытталуы мүмкін. Бұл әртүрлі көзқарастағы адамдардың бір қоғамда өзара құрметпен өмір сүруіне ықпал етеді. Бүгінде әлеуметтік желілерде діни мазмұндағы қысқа бейнероликтер, түрлі уағыздар, дәйексөздер мен пікірлер көп кездеседі. Алайда олардың барлығы бірдей сенімді дереккөзге сүйенбеуі мүмкін. Кейде белгілі бір хадис немесе діни пікір түпнұсқадан өзгертіліп беріледі. Сондықтан діни ақпаратты қабылдағанда оның дереккөзін тексеру, мамандардың пікіріне жүгіну және мәселенің мәнмәтінін ескеру қажет.

          Қорытындылай келе, діни сауат пен сыни ойлау – қазіргі ақпараттық қоғамдағы маңызды азаматтық дағдылардың бірі. Дін туралы дұрыс түсінік адамның жалған немесе бұрмаланған ақпаратқа ермеуіне көмектессе, сыни ойлау сол ақпаратты талдап, оның шынайылығын бағалауға мүмкіндік береді.

 Ғ.Өгембай

Түркістан облысы дін істері

басқармасының «Дін мәселелерін

зерттеу орталығы» КММ-нің теолог маманы