Көпшілік кибершабуылды күрделі вирустар мен кәсіби хакерлердің әрекеті деп қабылдайды. Шын мәнінде шабуылдардың басым бөлігі технологияны бұзудан емес, адамның бір ғана қателігінен басталады. Сондықтан ең мықты антивирус – қызметкердің сақтығы.

Ең алдымен «сенбе – тексер» қағидасын қалыптастыру қажет. Электрондық поштаға немесе мессенджерге келген кез келген файлды бірден ашуға болмайды. Егер хабарлама басшының немесе әріптестің атынан келсе де, жіберушінің мекенжайын мұқият қарап шығу қажет. Хакерлер көбіне бір әріпті өзгертіп, жалған мекенжай жасайды. Күмән туған жағдайда құжатты ашпай, телефон арқылы нақтылап алған әлдеқайда қауіпсіз.

Құпия сөз – құлып емес, күзетші. Егер бір құпия сөзді барлық жүйеде қолдансаңыз, шабуылдаушы бір есікті емес, бүкіл ғимараттың есігін ашқанмен тең. Әр жүйеге бөлек құпия сөз пайдаланып, міндетті түрде екі факторлы аутентификацияны қосқан жөн. Бұл қарапайым әрекет аккаунттардың басым бөлігін бұзудан қорғайды.

Көпшілік мән бермейтін тағы бір мәселе – әлеуметтік желідегі ақпарат. Жұмыс орнындағы сурет, қызметтік куәлік, кабинет, монитордағы құжат, іссапар бағыты немесе жұмыс кестесі шабуылдаушыға дайын барлау материалын береді. Интернетке жариялаған әрбір ақпарат ертең өзіңізге қарсы қолданылуы мүмкін екенін ұмытпаған жөн.

Белгісіз флешка – сыйлық емес, қауіп. Көшеден немесе кеңседен табылған USB құрылғысын компьютерге қосу арқылы бүкіл ұйымның ақпараттық жүйесіне зиян келуі мүмкін. Сондықтан шығу тегі белгісіз құрылғыларды пайдалануға қатаң тыйым салынуы тиіс.

Тағы бір маңызды қағида – жұмыс компьютерінде тегін бағдарламалар орнату, күмәнді сайттарға кіру немесе жеке поштаны пайдалану қауіпсіздік тәуекелін бірнеше есе арттырады. Әрбір артық бағдарлама – шабуылдаушы үшін қосымша мүмкіндік.

Кибершабуылдардың жаңа түрлері жасанды интеллект арқылы жүзеге асырылуда. Бүгінде алаяқтар басшының дауысын айнытпай салып, қызметкерден ақша аударуды немесе құпия ақпарат жіберуді сұрай алады. Сондықтан телефон арқылы берілген кез келген ерекше тапсырма басқа байланыс арнасы арқылы міндетті түрде қайта тексерілуі қажет.

Кәсіби мамандар қолданатын тиімді тәсілдің бірі – «10 секунд ережесі». Маңызды сілтемені баспас бұрын немесе файлды ашар алдында небәрі он секунд ойланыңыз. «Бұл хатты шынымен осы адам жіберді ме?», «Маған дәл қазір осы файлды ашу қажет пе?» деп ой елегінен өткізіп алған жөн. Осы қысқа уақыт көптеген шабуылдың алдын алады.

Тағы бір құпия тәсіл – ақпаратты аз қалдыру. Хакерлер көбіне жүйені емес, адамды зерттейді. Сондықтан қызметтік электрондық пошта, телефон нөмірі, жұмыс орны, лауазым, іссапар туралы мәліметтерді интернетте мүмкіндігінше аз жариялау қажет. Цифрлық із неғұрлым аз болса, шабуыл жасау соғұрлым қиын болады.

Соңында есте сақтайтын ең маңызды қағида бар. Кибершабуыл компьютерден басталмайды, ол адамның шешімінен басталады. Бір рет тексерілген хат, бір дұрыс қойылған құпия сөз, бір ашылмаған сілтеме немесе бір пайдаланылмаған флешка миллиондаған теңгенің шығынын, құпия ақпараттың таралуын және мемлекеттік ақпараттық жүйелердің істен шығуын болдырмауы мүмкін. Сондықтан киберқауіпсіздік – ІТ мамандарының ғана емес, әрбір мемлекеттік қызметкердің күнделікті кәсіби жауапкершілігі.

 М.Серікұлы

Түркістан облысы Дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ

«Талдау және мониторинг» бөлімі маманы