Қазақ халқының рухани әлемінде Абай Құнанбайұлының шығармашылығы – сарқылмас мұхит, қымбат қазына. Оның ішінде ақынның қара сөздері (жекелеген философиялық трактаттары) тек әдеби ескерткіш қана емес, бүтін бір ұлттың санасын оятып, адамгершілікке баулитын теңдесі жоқ рухани тәрбие мектебі болып табылады.

Барлығы 45 бөлімнен тұратын бұл туындылар жиынтығы – Абайдың өмір бойы жинаған өмірлік тәжірибесінің, терең философиялық толғамдарының және халқының болашағы үшін күйзеле отырып жасаған қорытындысының көрінісі.

Абайдың қара сөздері ақынның өмірінің соңғы кезеңінде, нақтырақ айтқанда, 1890–1898 жылдар аралығында жазылған. Бұл кезең – Абайдың қоғамдық-саяси көзқарастары толық қалыптасып, айналасындағы әділетсіздіктерге, надандық пен парақорлыққа қарсы күресі шарықтау шегіне жеткен шағы еді.

Алғашқы жариялануы: Қара сөздер тұңғыш рет 1918 жылы Семей қаласында шығатын «Абай» журналында жарық көрді. Ал жеке жиынтық түрінде 1933 жылы Мұхтар Әуезовтің құрастыруымен оқырмандарға жол тартты.

Жаһандық деңгейде мойындалуы: Бұл еңбектер кейіннен әлемнің ондаған тіліне (орыс, ағылшын, француз, араб, қытай, түрік тілдеріне) аударылып, адамзат ортақ мұрасына айналды.

Абай өзінің қара сөздерінде қоғамның дертін дөп басып, одан шығудың нақты жолдарын көрсетеді. Бұл тәрбие мектебінің іргетасы мынадай маңызды ұғымдарға құрылған:

1.  Білім және ғылым – адамның басты құндылығы.

Ол бірінші, он жетінші және отыз екінші қара сөздерінде надандық пен білімсіздіктің зардабын қатаң сынға алады.

«Ғылым таппай мақтанба, орын босқа уақыт өткізбе» деген ұстаным қара сөздердің де өзегі.

Ақын білімді тек жаттау емес, оны санаға тоқып, іске асыру керектігін айтады. «Ғылым – Алланың бір сыры, оны тану арқылы адам өзін де, әлемді де таниды» деп түсіндіреді.

2. Еңбек пен кәсіп

Жетінші, отыз сегізінші және қырық бірінші қара сөздерінде қазақ халқының мал бағумен ғана шектеліп қалмай, еңбек етудің жаңа түрлерін меңгеруі қажеттігі айтылады. Абай еңбектің адамды адам етіп қалыптастыратын басты фактор екенін дәлелдейді. «Еңбек қылсаң – ерінбей, тояды қарның тіленбей» қағидасын жастардың бойына сіңіруді көздейді.

3. Адамгершілік және имандылық («Толық адам» ілімі)

Абайдың отыз сегізінші қара сөзіндегі «Толық адам» ілімі – рухани тәрбиенің шыңы. Бұл ілім үш қасиетті тең ұстауға негізделген:

 – Ыстық қайрат – әділдік үшін күресушілік, жігер;

– Нұрлы ақыл – жан-жақты білім, дұрыс пен бұрысты ажырата білу;

–  Жылы жүрек – махаббат, мейірім, адамгершілік. Бұл үшеуі тең болғанда ғана адам нағыз кемелдікке жетеді.

         Ойшылдың қара сөздері психологиялық және педагогикалық құндылық бола білген. Оған жілел отыз жетінші қара сөзінде адам психикасы, ойлау жүйесі, ес және ынта ұғымдары ғылыми түрде сипатталған. Бұл жағынан алғанда, Абайды қазақ топырағындағы алғашқы психолог-педагогтардың бірі деп атауға толық негіз бар.

Отызыншы қара сөзде қазақтың рушылдық, жікшілдік («біздің ел», «нағашы жұрт») дерті өткір сыналып, ұлттық бірлікке шақырылады. Бұл факт бүгінгі жаһандану дәуірінде де өз өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Иман және ар тұрғысынан – он үшінші және отыз бесінші қара сөздерде дін мен имандылықтың мәні айтылады. Абай «нағыз мұсылмандық» пен «сопылық махаббатты» адамгершілікпен байланыстырады. Адамның ең жоғарғы қазынасы – ар-ұждан екенін ескертеді.

Бүгінгі XXI ғасырда да Абайдың қара сөздері өз маңызын жоғалтқан жоқ. Керісінше, жаһандану үдерісі мен ақпараттық ағын күшейген заманда жастарды ұлттық құндылықтарға тәрбиелеуде бұл еңбектер сирек кездесетін рухани компас қызметін атқарып келеді.

Мектептер мен жоғары оқу орындарында Абайтану курстарының оқытылуы, мемлекеттік деңгейде ақын мұрасының насихатталуы – осының айқын дәлелі.

Абайдың қара сөздері – уақыт өлшеміне бағынбайтын, әрбір жаңа буын оқырман үшін жаңа қырынан ашылатын қасиетті кітап. Бұл мектептің есігін ашқан әрбір адам жалқаулықтан, надандықтан арылып, ақыл мен парасат жолына түседі. Ұлт болашағын жарқын еткіміз келсе, Абайдың қара сөздеріндегі өсиеттерді санамызға түйіп, күнделікті өмірде басшылыққа алу – басты парызымыз.

 

 Г.Бекжан

 

Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ           

теолог маманы