XXI ғасырда адамзат баласы технологиялық тұрғыдан бұрын-соңды болмаған биіктерге көтерілгенімен, рухани және адамгершілік құндылықтарға деген сұраныс еш азайған жоқ. Бұл ретте қоғамдық қатынастарды реттеудегі ең өзекті тақырыптардың бірі – зайырлылық пен діннің арақатынасы. Зайырлылық – мемлекет пен діни бірлестіктердің бөлінуін, мемлекеттік басқарудың діни догмаларға емес, құқықтық заңдарға негізделуін білдіретін заманауи өркениеттің басты қағидасы. Алайда, бұл ұғым жиі бұрмаланып, атеизммен немесе дінді толық жоққа шығарумен теңестіріліп жатады. Шын мәнінде, шынайы зайырлылық – барлық дін өкілдерінің құқықтары мен бостандықтарының тең қорғалуын қамтамасыз ететін, қоғамдағы бейбітшілік пен келісімнің берік іргетасы.    

Зайырлылық – Дінге қарсылық емес, тарихи тұрғыдан алғанда, зайырлылық (секуляризм) ұғымы Батыс Еуропадағы діни соғыстар мен текетірестердің нәтижесінде, қоғамды бейбіт қатар өмір сүруге үндеу мақсатында пайда болды. Зайырлы мемлекет ешбір дінді ресми немесе міндетті деп жарияламайды. Бұл мемлекеттің діннен оқшаулануын білдіргенімен, оның қоғам өміріндегі рухани рөлін жоққа шығару деген сөз емес. Мемлекеттің зайырлылық сипаты азаматтардың діни сеніміне шектеу қоймайды, керісінше, әркімнің қалаған дінді ұстануына немесе ешбір дінді ұстанбауына толық құқықтық еркіндік береді. Осы орайда, зайырлылықты дінсіздік емес, діни әртүрлілікті бейбіт басқарудың ең тиімді құралы ретінде қарастырған жөн. Мемлекет діни догмалардан тыс болғанда ғана, ол барлық азаматтарға, олардың сеніміне қарамастан, тең қарай алады.                        

Дін мен зайырлылық бір-біріне қарама-қайшы дүниелер емес, олар адам өмірінің екі түрлі қырын қамтиды: заң мен құқық материалдық және әлеуметтік тәртіпті реттесе, дін мен мораль адамның ішкі рухани әлемін, ар-ожданын қалыптастырады. Кез келген дәстүрлі діннің негізінде адамгершілік, мейірімділік, ата-ананы құрметтеу, Отанды сүю, ұрлық пен қиянаттан алыс болу секілді жалпы адамзаттық құндылықтар жатады. Бұл құндылықтар зайырлы мемлекеттің құқықтық заңдарының мақсатымен толық үндеседі. Қазақстан тарихына үңілсек, біздің бабаларымыз ғасырлар бойы ислам дінінің рухани құндылықтарын өздерінің ұлттық салт-дәстүрлерімен шебер ұштастыра білген. Бұл синтез қоғамда төзімділік (толеранттылық) пен өзара құрмет мәдениетінің орнығуына ықпал етті. Қазіргі таңда да мемлекет пен діни конфессиялар арасындағы сындарлы диалог қоғамдық тұрақтылықтың басты кепілі болып табылады.

Бүгінгі таңда жаһандану үдерісімен бірге діни экстремизм мен радикализм қатері де бой көрсетіп отыр. Кейбір теріс ағымдар діни ұрандарды жамылып, зайырлы мемлекеттің заңды құрылымына қауіп төндіруге тырысады. Осындай жағдайда қоғамда діни сауаттылықты арттыру және зайырлылық қағидаттарын дұрыс түсіндіру өте маңызды. Экстремизмге қарсы ең басты қару – тыйым салу емес, сапалы білім мен саналы тәрбие. Зайырлы қоғамда діни білім беру заң шеңберінде, мемлекет тарапынан бақыланатын арнайы оқу орындарында жүргізілуі тиіс. Бұл жастардың жат ағымдардың жетегінде кетпеуіне және дінді саяси құралға айналдырудан қорғауға мүмкіндік береді.               

Қорыта айтқанда, зайырлылық пен дін – бірін-бірі жоққа шығаратын емес, қайта қоғамның үйлесімді дамуына қызмет ететін екі маңызды тірек. Зайырлылық бізге құқықтық теңдік пен тұрақтылықты берсе, дәстүрлі діни құндылықтар имандылық пен рухани азық сыйлайды. Болашағы баянды, іргесі берік мемлекет құру үшін біз заң үстемдігін құрметтей отырып, ұлттық және рухани тамырымыздан ажырамауымыз керек. Тек қана сындарлы диалог, өзара түсіністік пен діни төзімділік жағдайында ғана зайырлы қоғам өзінің шынайы гүлдену шыңына жете алады.

 

Ә.Болат

 

Түркістан облысының дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ–нің

Мақтаарал, Жетісай ауданындағы бөлімінің маманы