Ұлттың болашағын ойлаған ел ең алдымен ұрпағының тәрбиесіне мән береді. Себебі бүгінгі бала – ертеңгі елдің азаматы, мемлекеттің тірегі. Білімді ұрпақ елдің интеллектуалдық әлеуетін арттырса, тәрбиелі ұрпақ сол білімін халық игілігіне жұмсайды. Сондықтан ұлттық тәрбие – ұлт болашағының берік негізі, рухани тірегі әрі алтын діңгегі.

Қазіргі жаһандану дәуірінде әлем халықтарының өзара байланысы күшейіп, ақпарат ағыны бұрынғыдан да артты. Интернет пен әлеуметтік желі жас ұрпақтың дүниетанымына, талғамына, мінез-құлқына тікелей әсер етуде. Бұл – заманның мүмкіндігі. Алайда әлемдік мәдениетке ашық бола отырып, өз ұлттық болмысымызды жоғалтпауымыз қажет. Өзге мәдениетті құрметтеу үшін алдымен адам өзінің тілін, тарихын, мәдениетін және рухани құндылықтарын білуі тиіс. Осы тұрғыдан алғанда ұлттық тәрбие – баланы әлемнен оқшаулау емес, өз тамырын сақтай отырып, әлемге ашық болуға тәрбиелеу.

Ұлттық тәрбие дегеніміз – салт-дәстүрді жаттатумен шектелмейтін кең ұғым. Ол – баланың бойына ана тілін құрметтеу, ата-ананы ардақтау, үлкенге ізет, кішіге қамқорлық, адалдық, еңбекқорлық, жауапкершілік және Отанға деген сүйіспеншілік сияқты қасиеттерді қалыптастыру. Қазақ халқының ғасырлар бойғы тәрбиелік тәжірибесі осы құндылықтардың өміршеңдігін дәлелдейді.

«Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген халық даналығы тәрбиенің алғашқы мектебі – отбасы екенін көрсетеді. Бала ата-анасының айтқан сөзінен бұрын, жасаған ісіне қарай бой түзейді. Үйде үлкенге құрмет көрсетіліп, кішіге қамқорлық жасалса, еңбек бағаланып, адалдық пен жауапкершілік жоғары қойылса, бала да осы қасиеттерді табиғи түрде бойына сіңіреді. Сондықтан ұлттық тәрбиені қалыптастырудағы ата-ананың жеке үлгісі – ең маңызды тәрбие құралы.

Қазақ тәрбиесінің өзегінде «Үлкенге құрмет, кішіге ізет» деген қағида бар. Үлкеннің батасын алу, қарияның сөзін тыңдау, ата-ананы сыйлау – халқымыздың адамгершілік тәрбиесінің негізі. Ислам дінінде де ата-анаға құрмет ерекше бағаланады. Пайғамбар  Мұхаммед (с.а.с.) «Алланың разылығы – ата-ананың разылығында» деген. Бұл өсиет ата-ана тек ұлттық емес, жалпы адамзаттық әрі рухани құндылық екенін көрсетеді.

Ұлттық тәрбиенің тағы бір алтын арқауы - ана тілі. Тіл халықтың рухани жады, ұлттық дүниетанымы мен мәдениетін сақтайтын қазына. Бала ана тілін меңгеру арқылы халықтың әдебиетін, тарихын, мақал-мәтелдерін, шешендік сөздерін және салт-дәстүрін таниды. «Өнер алды – қызыл тіл» деген қазақ мақалы халқымыздың сөз өнерін қаншалықты жоғары бағалағанын көрсетеді. Сондықтан ана тілін құрметтеу –ұлтты құрметтеудің нақты көрінісі.

Қазақтың салт-дәстүрлері де ұрпақ тәрбиесінің үлкен мектебі. Бата беру –ізгілікке, үлкенге сәлем беру – құрметке, қонақжайлық - кеңдік пен бауырмалдыққа тәрбиелейді. Тұсаукесердегі ақ тілек баланың болашағына деген үмітті білдіреді. Ұлттық ойындар баланы ептілікке, шапшаңдыққа, ұйымшылдыққа баулиды. Бірақ дәстүрдің сыртқы рәсімін ғана орындау жеткіліксіз. Оның тәрбиелік мәнін түсіндіру қажет. Сонда бала дәстүрді жай сақтаушы емес, оның қадірін түсінетін саналы тұлға болып қалыптасады.

Ұлттық тәрбиенің маңызды бөлігі – еңбек тәрбиесі. «Еңбек түбі – береке» деген халық даналығы еңбектің адам өміріндегі орнын көрсетеді. Абайдың «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» деген сөзі де жас ұрпақты адал еңбекке үндейді. Баланы кішкентайынан өз міндетін орындауға, үй шаруасына көмектесуге, үлкендерге қолғабыс жасауға үйрету оның бойында жауапкершілік қалыптастырады.

Пайғамбар Мұхаммед (с.а.с.) «Ешкім өз қолының еңбегінен артық жақсы тағам жемеген» деген. Бұл – адал еңбектің қадірін көрсететін тағылым. Еңбекке үйренген бала дайын дүниенің қадірін біледі, өз күшіне сенеді және жетістікке адал жолмен жетуге ұмтылады.

Ұлттық тәрбиенің ең биік нәтижелерінің бірі – отансүйгіштік. Отанды сүю тек ел туралы жақсы сөз айтумен шектелмейді. Нағыз патриотизм – білім алу, адал еңбек ету, заңды құрметтеу, табиғатты қорғау, туған жердің тарихын білу және елдің дамуына өз үлесін қосу. «Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас» деген мақал туған жердің адам жүрегіндегі орнын айқын көрсетеді.

Бүгінгі жасқа патриотизмді құр ұранмен емес, нақты әрекетпен түсіндіру қажет. Елге қызмет ету – міндетті түрде үлкен қызмет атқару деген сөз емес. Өз ісін адал атқарған мұғалім де, білімін ел игілігіне жұмсаған ғалым да, еңбегін сапалы орындаған қарапайым жұмысшы да – Отанға қызмет етіп жүрген азамат.

Ұлттық тәрбиенің басты мақсаты – өткенді ғана дәріптеу емес, ата-бабадан қалған озық құндылықтарды қазіргі өмірмен байланыстыру. Абайдың «Адам бол!» деген ұстанымы да осының дәлелі. Адам болу – білімді болумен қатар, арлы, адал, әділетті, еңбекқор және мейірімді болу. Демек, ұлттық тәрбиенің нәтижесі – ұлттық құндылықтарды білетін ғана емес, сол құндылықтарды күнделікті өмірінде қолданатын тұлға қалыптастыру.

Бұл жолда отбасы мен мектептің бірлігі аса маңызды. Ата-ана  баланың алғашқы ұстазы, ал мұғалім – оның білім мен тәрбие жолындағы бағыт берушісі. Отбасындағы тәрбие мен мектептегі тәрбие бір-бірін толықтырғанда ғана нәтижелі болады. Ұлттық құндылықтар сабақ барысында да, тәрбие сағаттарында да, күнделікті қарым-қатынаста да көрініс табуы керек.

Қорыта айтқанда, ұлттық тәрбие – ұлттың рухани тұтастығын сақтайтын басты күш. Тіліне құрметпен қарайтын, тарихын білетін, салт-дәстүрін қадірлейтін, ата-анасын ардақтайтын, адал еңбек ететін, елін сүйетін ұрпақ – мемлекеттің ең үлкен байлығы.

Сондықтан ұлттық құндылықтарды ұрпақ санасына сіңіру – өткенге тағзым ғана емес, болашаққа жасалған жауапты қадам.

Ұлттық тәрбие берік болса – ұлттық сана берік болады. Ұлттық сана берік болса – елдің рухы биік болады. Ал рухы биік, тамыры терең ұрпақ – кез келген заманда өз ұлтын алға бастайтын күш.Сондықтан ұлттық тәрбие – жай ғана тәрбие бағыты емес. Ол – ұлттың рухани қалқаны, ұрпақтың темірқазығы және ұлт болашағының алтын діңгегі.

   Е.Ештай

«Оңалту жұмыстарын ұйымдастыру»

бөлімінің маманы