Қоғамның болашағы бүгінгі ұрпағына берген тәрбиесімен тікелей байланысты. Адамның бойындағы адамгершілік, үлкенге құрмет, кішіге ізет, жауапкершілік, еңбекқорлық секілді қасиеттер отбасында қалыптасып, кейін мектепте, қоғамдық ортада жалғасын табады. Әр халықтың ұрпақ тәрбиесіне қатысты өзіндік тәжірибесі мен қалыптасқан құндылықтары бар. Қазақ халқы үшін тәрбие тек баланы белгілі бір ережеге үйрету емес, оны елін, жерін, отбасын қадірлейтін, өз ісіне жауап бере алатын азамат етіп қалыптастырудың тұтас жүйесі болған.

Қазақ қоғамында бала тәрбиесіне әулеттің үлкендері де ерекше көңіл бөлген. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген сөздің өзі тәрбиенің ең алдымен отбасындағы үлгіден басталатынын аңғартады. Бала ата-анасының айтқанынан гөрі жасаған ісіне көбірек еліктейді. Үйде үлкенге құрмет көрсетіліп, кішіге қамқорлық жасалса, бала да осы әрекеттерді табиғи түрде бойына сіңіреді. Сондықтан ұлттық тәрбиенің өзегі – құр сөз емес, күнделікті өмірдегі өнеге.

Қазақтың дәстүрлі тәрбиесінде үлкенді сыйлау ерекше орын алған. Үлкеннің батасын алу, үлкенге төрден орын беру, сөзін бөлмеу, жөн сұрау, сәлемдесу сияқты қарапайым әрекеттер адамның мәдениетін көрсететін маңызды белгілер саналған. Бұл қағидалар адамның жасына ғана емес, оның қоғамдағы өзара қарым-қатынасқа жауапкершілікпен қарауын. Қазіргі заманда қарым-қатынас түрлері өзгергенімен, осы құндылықтардың мәні жоғалған жоқ. Керісінше, адамдар арасындағы сыйластық пен әдептілікке деген қажеттілік бұрынғыдан да маңызды болып отыр.

Қазіргі қоғам ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуымен ерекшеленеді. Жастардың дүниетанымына әлеуметтік желілер, интернет, түрлі мәдени үрдістер мен шетелдік ақпараттық өнімдер айтарлықтай ықпал етеді. Бұл – заманның табиғи өзгерісі. Жаңа технологиялардан бас тарту мүмкін емес және оның білім алуға, ақпарат іздеуге, шығармашылықпен айналысуға беретін мүмкіндіктері мол. Алайда ақпарат көлемінің артуы баланың дұрыс пен бұрысты, пайдалы мен зиянды ажырата білу қабілетіне қойылатын талапты күшейтеді.

Осындай жағдайда ұлттық тәрбиенің маңызды міндеттерінің бірі – жас ұрпаққа тек тыйым қою мен шектелмей, саналы таңдау жасауға үйрету. Бала белгілі бір әрекеттің не үшін дұрыс немесе бұрыс екенін түсінгенде ғана қалыптасқан тәрбие оның тұрақты ұстанымына айналады. Сондықтан ата-ана баланың интернеттегі әрекетін тек бақылап қоймай, онымен ақпараттың пайдасы мен зияны туралы ашық сөйлесуі қажет. Бұл жерде сенім мен түсіндіру жазалаудан әлдеқайда тиімді.

Ұлттық тәрбие еңбекке деген көзқарастан да көрінеді. Қазақ халқында еңбекті қадірлеу, маңдай термен келген ризықты бағалау, кәсіп үйрену ұрпаққа берілетін маңызды өсиеттердің бірі болған. Бүгінгі таңда бұл ұстаным жаңа мазмұнмен жалғасуы керек. Жастарды кез келген адал еңбекке құрметпен қарауға, уақытын тиімді пайдалануға, өз қабілетін дамытуға және бастаған ісін соңына дейін жеткізуге тәрбиелеу – қазіргі отбасының маңызды міндеті. Себебі жауапкершілік сезімі қалыптасқан жас өзіне де, қоғамға да пайдасын тигізе алады.

Қазақы тәрбиенің тағы бір маңызды қыры – қонақжайлық пен кеңпейілділік. Дастарқан басындағы әңгіме, қонақ күту, ағайынмен араласу, мұқтаж жанға қол ұшын беру арқылы бала адамдармен дұрыс қарым-қатынас жасауды үйренген. Қазіргі кезде өмір салты өзгеріп, адамдардың бір-бірімен араласуына әлеуметтік желілер мен мессенджерлер көбірек араласқанымен, шынайы қарым-қатынастың орны бөлек. Отбасымен бірге уақыт өткізу, туыстармен араласу, көршімен сәлемдесу сияқты қарапайым әдеттердің өзі баланың әлеуметтік мәдениетін қалыптастырады.

Жастардың ұлттық құндылықтарға қызығушылығын арттыруда мәдениеттің де орны ерекше. Ұлттық музыка, әдебиет, қолөнер, тарихи мұра, дәстүрлі ойындар мен отбасылық шежіре жас ұрпақтың өз тамырын тануына мүмкіндік береді. Бірақ оларды жастарға заманауи тілмен, қызықты форматта ұсыну қажет. Әлеуметтік желідегі қысқа бейнероликтер, подкасттар, деректі жобалар, шығармашылық кездесулер арқылы ұлттық мазмұнды қазіргі ақпараттық ортаға бейімдеуге болады.

Тәрбие мәселесінде ең бастысы – ұлттық пен заманауиды бір-біріне қарсы қоюдан бас тарту. Өз мәдениетін құрметтейтін адам әлемдік білім мен жаңа технологияны да еркін меңгере алады. Ұлттық құндылықтар адамның дамуына кедергі емес, керісінше оның рухани негізін қалыптастыратын тірек болуы мүмкін. Тамырын білген жас өзге мәдениетті де құрметпен қабылдайды, өйткені өзінің кім екенін және қандай құндылықтарға сүйенетінін түсінеді.

Ұрпақ тәрбиесі – бір күнде қалыптасатын үдеріс емес. Ол ата-ананың сөзі мен ісінен, ұстаздың өнегесінен, қоғамдағы қарым-қатынастан және баланың күнделікті тәжірибесінен құралады. Сондықтан әр отбасы баласына қандай құндылық қалдыратынын ойлауы қажет. Үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық, адал еңбек, жауапкершілік, білімге ұмтылу, елге деген жанашырлық – уақыт өзгерсе де маңызын жоғалтпайтын қасиеттер.

Қазақ халқының тәрбиелік мұрасын қазіргі өмірмен сабақтастыра білу – өткенді сақтау ғана емес, болашақты қалыптастырудың бір жолы. Дәстүрдің өміршеңдігі оның өзгермей қатып қалуында емес, жаңа ұрпаққа түсінікті әрі пайдалы мазмұнмен жалғасуында. Егер отбасы, мектеп және қоғам осы бағытта бірлесе әрекет етсе, ұлттық құндылықтар жас ұрпақтың күнделікті өмірінен өз орнын табады. Ал тәрбиесі берік, ойы ашық, жауапкершілігі жоғары ұрпақ – кез келген қоғамның ең маңызды капиталы.

Е.Ештай

«Оңалту жұмыстарын ұйымдастыру»

бөлімінің маманы