Қазақ халқының рухани және мәдени қалыптасу тарихында ислам дінінің өзіндік орны бар. Ғасырлар бойы оның ықпалы халықтың дүниетанымынан, тәрбиесінен, әдебиеті мен білімінен, сәулет өнерінен және қоғамдық қарым-қатынастарынан көрініс тапты. Діни құндылықтар жергілікті салт-дәстүрлермен сабақтасып, ұлттық болмыстың қалыптасуына өзіндік әсер етті.

Қазақ жеріне исламның таралуы ұзақ тарихи үдеріс арқылы жүзеге асты. Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланыстары арқылы тауарлармен бірге мәдениет, ғылым, білім және діни түсініктер де тарады. Отырар, Сауран, Сығанақ, Испиджаб, Түркістан сияқты қалалар сауда орталығы ғана емес, білім мен мәдениеттің маңызды ошақтарына айналды. Бұл қалаларда мешіттер мен оқу орындары жұмыс істеп, жазба мәдениеттің дамуына жағдай жасалды.

Исламның жергілікті ортаға таралуы халықтың дәстүрлі дүниетанымын толықтай өзгерткен жоқ. Керісінше, діни ұстанымдар ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық салт-дәстүрлермен өзара үйлесім тапты. Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, қонақжайлық, қайырымдылық, адалдық, әділдік және ағайын арасындағы татулық қазақ тәрбиесінің негізгі құндылықтарының бірі болды. Діни түсініктер осы адамгершілік қағидалардың рухани мазмұнын тереңдете түсті.

Білім мен ғылымның дамуына да діни оқу орындарының ықпалы болды. Ортағасырлық медреселерде діни пәндермен қатар тіл, әдебиет, тарих, логика және басқа да білім салалары оқытылды. Орталық Азиядан шыққан көптеген ғалымдар мен ойшылдардың еңбектері түркі халықтарының мәдени дамуына әсер етті. Олардың шығармаларында білімге ұмтылу, адамгершілік, әділет және парасат мәселелері кеңінен қарастырылды.

Түркі халықтарының рухани тарихында Қожа Ахмет Ясауидің орны ерекше. Оның мұрасында адамның ішкі дүниесін тәрбиелеу, адалдық, сабырлылық, мейірімділік пен қарапайымдылық секілді қасиеттер дәріптелді. Ясауи шығармалары халық арасында кең таралып, рухани тәрбиеге ықпал етті. Түркістанның тарихи әрі рухани орталық ретінде қалыптасуында оның мұрасының маңызы зор.

Қазақ әдебиетінде де діни және адамгершілік мәселелер кеңінен көрініс тапты. Абай Құнанбайұлы мен Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармаларында ар-ұят, әділет, білім, еңбек, имандылық және адамдық қасиеттер туралы терең ойлар кездеседі. Олардың еңбектері адамның өзін-өзі тәрбиелеуіне, қоғам алдындағы жауапкершілігін түсінуіне және рухани ізденуіне үндеді.

Діни құндылықтардың ықпалын отбасы тәрбиесінен де көруге болады. Қазақ қоғамында ата-ананы құрметтеу, бала тәрбиесіне жауапкершілікпен қарау, туыстық байланысты сақтау және мұқтаж жанға көмектесу маңызды саналды. Мұндай ұстанымдар ұлттық тәрбиемен қатар діни түсініктер арқылы да нығая түсті. Нәтижесінде отбасы қоғамдық тұрақтылық пен ұрпақ тәрбиесінің негізгі ортасы ретінде қалыптасты.

Бұл ықпал сәулет өнері мен тарихи ескерткіштерден де байқалады. Мешіттер, кесенелер мен медреселер сол кезеңдегі мәдени дамудың көрінісі болды. Олардың ішінде Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі ерекше орын алады. Ол діни нысан ғана емес, қазақ халқының және бүкіл түркі дүниесінің тарихи-мәдени мұрасын танытатын маңызды ескерткіш болып саналады.

Бүгінгі Қазақстан жағдайында тарихи діни мұраны зерделеу маңызды. Себебі өткен тарихты дұрыс түсіну ұлттық сананы қалыптастыруға және мәдени сабақтастықты сақтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар Қазақстанның зайырлы мемлекет екенін ескере отырып, дін мәселелеріне ғылыми, байыпты және заң талаптарына сай көзқарас қалыптастыру қажет.

Әсіресе жастардың діни сауаттылығын арттыру – қазіргі қоғам үшін маңызды міндеттердің бірі. Интернет пен әлеуметтік желілерде діни мазмұндағы ақпарат көп тарағандықтан, оның дұрыс-бұрысын ажырата білу қажет. Тарихи білім мен діни сауаттылықтың қатар қалыптасуы жастардың түрлі ақпаратқа сын тұрғысынан қарауына және ұлттық құндылықтарды дұрыс түсінуіне мүмкіндік береді.

Өткеннен қалған рухани мұраны сақтау оны сол күйінде қайталау дегенді білдірмейді. Оның тәрбиелік және адамгершілік мәнін қазіргі заман талаптарымен сабақтастыра білу маңызды. Білімге ұмтылу, адал еңбек ету, әділ болу, үлкенді құрметтеу, әлсізге қолдау көрсету және қоғамға пайдалы азамат болу сияқты қасиеттер бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Қорыта айтқанда, исламның қазақ қоғамындағы ықпалы халықтың рухани және мәдени дамуының маңызды бөлігі болды. Оның әсері білім мен ғылымнан, әдебиеттен, сәулеттен, отбасы тәрбиесі мен қоғамдық құндылықтардан көрінді. Сонымен бірге діни түсініктер ұлттық салт-дәстүрлермен сабақтасып, қазақтың өзіндік рухани болмысының қалыптасуына әсер етті.

Осы тарихи мұраны терең зерделеу – өткенді құрметтеудің ғана емес, қазіргі қоғамның рухани негіздерін түсінудің де маңызды жолы. Тарихи сабақтастықты сақтау, ұлттық құндылықтарды дәріптеу және зайырлы қоғам қағидаттарын құрметтеу арқылы рухани бай, білімді әрі жауапты ұрпақ тәрбиелеуге мүмкіндік бар.

 

  А.Ілескен

Түркістан облысы дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ – нің

теолог маманы