Қоғам – үнемі даму мен өзгеріс үстіндегі күрделі орта. Уақыт өткен сайын адамдардың дүниеге, мәдениетке, білімге және дінге деген көзқарасы да өзгереді. Әсіресе соңғы жылдары ақпараттық технологиялардың дамуы, жаһандану, білім деңгейінің өсуі және әлеуметтік желілердің кең таралуы діни түсініктердің қалыптасуына айтарлықтай әсер етуде. Бүгінгі қоғамда дінге деген көзқарас біркелкі емес: бір адам үшін дін рухани тәрбие мен адамгершіліктің негізі болса, енді бірі оны жеке сенім мәселесі ретінде қабылдайды. Тарихқа көз жүгіртсек, қазақ қоғамында дін мен дәстүр бір-бірімен тығыз байланыста болған. Ислам діні халықтың рухани дүниесіне, әдет-ғұрпына және моральдық құндылықтарына ықпал етті. Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, адалдық, қайырымдылық, қонақжайлық сияқты қасиеттер қоғамның өмір салтына айналды. Алайда әр тарихи кезеңде дінді қабылдау мен түсіндіру ерекшеліктері өзгеріп отырды.                              

Қазіргі кезеңнің басты ерекшеліктерінің бірі – діни ақпараттың қолжетімді болуы. Бұрын діни білім алу үшін мешітке, арнайы кітаптарға немесе дін мамандарына жүгіну қажет болса, бүгінде интернеттен кез келген адам түрлі діни материалдарды таба алады. Бұл – үлкен мүмкіндік. Дегенмен ақпараттың көп болуы оның барлығы дұрыс дегенді білдірмейді. Әлеуметтік желілердегі діни мазмұнды материалдардың арасында ғылыми негізі жоқ немесе діни ұғымдарды біржақты түсіндіретін ақпарат кездесуі мүмкін. Осыған байланысты қазіргі қоғамда діни сауаттылықтың маңызы артып келеді. Адам дін туралы ақпараттарды қабылдағанда, оның қайдан алынғанына, авторына және мазмұнына назар аударуы қажет. Діни мәселелерді түсінуде білікті мамандардың, ресми діни ұйымдардың және сенімді ғылыми еңбектердің орны ерекше.                                                          

Діни түсініктердің өзгеруіне жастардың көзқарасы да әсер етеді. Қазіргі жастар білім алуға, шетелдік тәжірибені зерттеуге және әлемдегі түрлі мәдениеттермен танысуға мүмкіндік алды. Сондықтан олардың дінге деген қызығушылығы да әртүрлі сипатта көрінеді. Бір бөлігі дінді тереңірек зерттеуге ұмтылса, енді бір бөлігі дін мәселесіне жеке таңдау ретінде қабылдайды. Мұндай алуан түрлі пікірлер – қазіргі қоғамның ерекшеліктерінің бірі.                                                                                               

Зайырлы қоғам жағдайында дін мен мемлекеттің арақатынасы да маңызды. Зайырлылық дінді жоққа шығару емес, керісінше әр адамның ар-ождан және діни сенім бостандығын қамтамасыз етуге бағытталған қағида. Әр азамат өзінің діни көзқарасын ұстануға құқылы, сонымен қатар басқа адамның сеніміне құрметпен қарауы керек. Қоғамдық тұрақтылық үшін өзара сыйластық пен төзімділік аса маңызды. Кез келген дін тұрғысынан қарағанда да адамгершілік, білім алу, адал еңбек ету, ата-ананы құрметтеу және өзгеге зиян келтірмеу секілді құндылықтар маңызды орын алады. Сондықтан діни түсініктің тереңдеуі адамның тек діни терминдерді білуімен емес, оның күнделікті өміріндегі мінез-құлқы мен жауапкершілігінен де көрінуі тиіс. Қазіргі қоғамда дінге қатысты түсініктердің өзгеруі – табиғи құбылыс. Ең маңыздысы – бұл өзгерістердің сауатты білімге, адамгершілікке және өзара құрметке негізделуі. Діни тұрғыдан, сауатты ойлайтын және өзге көзқарастарға құрметпен қарайтын азамат қоғамның тұрақты дамуына өз үлесін қоса алады.     Дін – адамның рухани дүниесіне, мінез-құлқына және қоғамдағы қарым-қатынасына ықпал ететін маңызды құндылықтардың бірі. Уақыт өте келе қоғамның әлеуметтік жағдайы, ғылым мен технологияның дамуы, ақпарат құралдарының көбеюі адамдардың діни түсініктеріне де әсер етеді. Осыған байланысты қазіргі қоғамда дінге деген көзқарастың өзгеруі байқалады.  Дін адамды білімге, ізгілікке, әділдікке және жауапкершілікке шақырады. Сондықтан қоғамдағы діни түсініктердің өзгерісін исламның негізгі қағидаларымен байланыстыра отырып қарастыру маңызды. Қазіргі заманда адамдар ақпаратты бұрынғыдан әлдеқайда жылдам алады. Интернет, әлеуметтік желілер және түрлі ақпараттық платформалар діни тақырыптағы мәліметтердің кең таралуына мүмкіндік берді. Бұл жағдайдың жақсы жағы – адам дін туралы білім алуға көптеген мүмкіндіктерге ие болады. Алайда кез келген ақпараттың дұрыс бола бермейтіні де маңызды мәселе.                                

Дін адамды жаңалықтан толықтай оқшаулануға емес, пайдалы білім мен игі істерге ұмтылуға шақырады. Мұсылман үшін маңыздысы – заман өзгергенімен, адалдық, әділдік, мейірімділік, ата-анаға құрмет, көршіге жақсылық жасау сияқты құндылықтарды жоғалтпау. Пайғамбар Мұхаммедтің (с.ғ.с.) хадистерінде де адамның жақсы мінез-құлқына үлкен мән беріледі. Сондықтан дінді тек сыртқы рәсімдермен шектемей, оның адам тәрбиесіне және қоғамдағы мінез-құлыққа әсерін түсіну қажет. Қазіргі жастар діни ақпараттың негізгі бөлігін интернеттен алуы мүмкін. Әлеуметтік желілерде ислам туралы пайдалы материалдармен қатар, қате немесе контекстен ажыратылған түсіндірмелер де кездеседі. Сондықтан жастардың діни сауаттылығын арттыру – маңызды міндет. Соңғы жылдары көптеген адамдардың рухани құндылықтарға қызығушылығы артып келеді. Адамдар діни кітаптар оқып, ғибадатханаларға барып, қайырымдылық жасауға және ұлттық дәстүрлердің рухани негіздерін тануға ұмтылады. Діндегі қайырымдылық, адал еңбек, мұқтаж адамға көмектесу, ата-анаға құрмет көрсету сияқты қағидалар қоғамның тұрақтылығы үшін де маңызды. Дін адамның жеке өміріне ғана емес, оның қоғам алдындағы жауапкершілігіне де әсер етеді.                                                                       

Қорыта айтқанда, қоғамдағы діни түсініктердің өзгеруі – уақыт пен әлеуметтік ортаның өзгеруімен байланысты табиғи құбылыс. Дегенмен діни түсініктің жаңаруы ғибадаттың негізі қағидаларынан ажырамауы керек. Қазіргі ақпараттық қоғамда діни сауаттылыққа, сыни ойлауға және сенімді дереккөздерге сүйенуге ерекше мән берген жөн. Дін  тұрғысынан алғанда, қоғам қандай өзгеріске ұшыраса да, адамгершілік, әділдік, мейірімділік, білімге ұмтылу және жауапкершілік сияқты құндылықтар өз маңызын жоғалтпайды. Сондықтан қазіргі қоғамдағы басты міндеттердің бірі – дәстүрлі рухани құндылықтарды сақтай отырып, заман талабына сай білімді әрі саналы ұрпақ қалыптастыру.

Ғ.Өгембай

Түркістан облысы дін істері

басқармасының «Дін мәселелерін

зерттеу орталығы» КММ-нің теолог маманы