Бүгінде адам діни ақпаратты тек мешіттен, кітаптан немесе ұстаздан ғана алмайды. Әлеуметтік желі арқылы бірнеше секундтың ішінде уағыз, хадис, діни кеңес немесе Құран аяты тарайды. Оның ішінде дұрыс ақпаратпен қатар, контекстен жұлып алынған, бұрмаланған немесе дереккөзі белгісіз мәліметтер де кездеседі.

Мәселен, TikTok немесе Instagram-да «Пайғамбарымыз (с.а.с.) былай деген», «мына амалды жасасаң барлық күнәң кешіріледі», «осыны 10 адамға жіберсең тілегің қабыл болады» деген мазмұндағы жазбалар тарауы мүмкін. Алайда мұндай сөздердің нақты қай хадистен алынғаны көрсетілмеуі ықтимал. Осы жерде оқырманның діни сауаттылығы мен ақпараттық сауаттылығы қатар қажет. Бұрын жалған хабар ауыздан ауызға тараса, бүгін ол бір батырманы басу арқылы мыңдаған адамға жетеді. Сондықтан ақпаратты тексеру мәдениеті қазіргі уақытта адамдардың діни жауапкершілігінің де бір бөлігіне айналып отыр. Мысалы, WhatsApp тобына бір адам. «Бұл дұғаны 7 адамға жіберсең, Алла сенің үш тілегіңді міндетті түрде қабыл етеді. Бұл – хадис» деген хабарлама жіберді делік.

Оқырман мұны бірден таратып жібермеуі керек. Ең алдымен:

1. Бұл сөз қай хадис жинағында бар?
2. Хадистің нақты мәтіні қандай?
3. Оны кім риуаят еткен?
4. Хадистің сенімділік дәрежесі қандай?
5. Сенімді діни ғалымдар бұл туралы не дейді?

деген сұрақтарға жауап іздеу қажет.

Қазір AI көмегімен адамның бейнесін, дауысын, тіпті айтпаған сөзін де жасау мүмкін. Сондықтан болашақта немесе қазірдің өзінде діни тұлғаның атынан жасалған жалған аудио, видео немесе цитаталарға ерекше сақтық қажет. Мысалы: «Белгілі бір дін ғалымы мынадай діни үкім айтты» деген видео тарады делік. Оның дауысымен сөйлеген адам шын мәнінде ол кісі болмауы мүмкін. Сондықтан цифрлық дәуірдегі діни сауаттылық енді тек «хадис сахих па?» деген сұрақпен шектелмейді. «Бұл видеодағы сөзді шынымен осы адам айтты ма?», «Видео монтаждалған жоқ па?», «Ақпараттың түпнұсқасы қайда?» деген сұрақтар да маңызды.

Бұл тақырыпты жастармен байланыстыру әсіресе маңызды. Себебі әлеуметтік желіде ақпарат өте жылдам тарайды, ал қысқа видеолар күрделі діни мәселелерді бірнеше секундқа сыйғызуға тырысады. Мұнда мәселе әлеуметтік желінің өзінде емес. Мәселе – күрделі діни сұрақтарға үстірт жауап іздеуде. Сондықтан «15 секундтық видео діни сұраққа толық жауап бере ала ма?»-деген сұрақты мақаланың өзегіне айналдыруға болады.

Мақаланың ең маңызды бөлігі осы болуы мүмкін. Жалған немесе бұрмаланған діни ақпарат кейде жай ғана қате түсінік қалыптастырумен шектелмейді. Интернеттегі діни сауатсыздықты пайдаланып, деструктивті және радикалды идеяларды таратуға тырысатын контент те кездесуі мүмкін.

Сондықтан діни сауаттылықтың мақсаты тек «дұрыс хадисті табу» емес. Ол адамға: ақпаратты тексеру → контексті түсіну → дереккөзді салыстыру → маман пікіріне жүгіну → асығыс қорытынды жасамау – дағдысын қалыптастыруы керек.

Қазіргі заманда діни сауаттылық пен ақпараттық сауаттылықты бір-бірінен бөліп қарау қиын. Әлеуметтік желідегі әрбір діни жазба – шындық емес, әрбір видео – дәлел емес, ал әрбір «хадис» – хадис бола бермейді. Сондықтан дін мәселесінде эмоцияға емес, білімге, дәлелге және сенімді дереккөзге сүйену қажет.

 

 

Қ.Салықбаев

Ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын

ұйымдастыру бөлімінің басшысы