Бүгінгі қазақ мектебі, ана тілінде білім беру, ұлттық баспасөз бен қазақ тіл ғылымының қалыптасу тарихына үңілсек, алдымыздан Ахмет Байтұрсынұлының алып тұлғасы көрінеді. Оның ұлылығы бір ғана еңбекпен өлшенбейді. Ол қазақ тілін жүйеледі, ұлттық білімнің негізін нығайтты, елдің сөзін сөйлеп, халық санасын оятуға күш салды. Ақындықты да, ғылымды да, ұстаздық пен публицистиканы да бір мақсатқа – ұлттың рухани өрлеуіне бағыттады.
Ахмет Байтұрсынұлының ұлтқа қызмет жолы ұстаздықтан басталды. Қазақ баласын оқыта жүріп, ол сол кезеңдегі ең үлкен мәселенің бірін анық көрді: ана тілінде сауат ашуға лайықты жүйе, түсінікті оқулық пен оқу құралы жеткіліксіз еді. Осы қажеттілік оны жай ғана сабақ беретін мұғалім деңгейінде қалдырмай, қазақ тілінің табиғатын зерттеуге алып келді. Ұстаздық тәжірибе ғылымға ұласты, ал ғылым халықтың қажетіне қызмет ететін құралға айналды.
Осы еңбектің нәтижесінде қазақ тілін ғылыми тұрғыдан жүйелеуге бағытталған іргелі жұмыстар дүниеге келді. «Тіл – құрал» қазақ тілінің грамматикалық құрылымын түсіндіретін маңызды еңбекке айналды.
Ол үшін тіл жай ғана қарым-қатынас құралы болған емес. Ол халықтың тарихын, дүниетанымын, салт-дәстүрін, мәдениетін және рухани жадын сақтайтын тірек еді. Сондықтан қазақ тілін қорғау – оның түсінігінде ұлттың өзін қорғаумен тең болды. Бұл ұстаным оның ғылыми еңбегінен де, ағартушылық және қоғамдық қызметінен де анық көрінеді.
Ол қазақ жазуының тағдырына да осы көзқараспен қарады. Араб жазуын қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктеріне бейімдеп, халықтың сауат ашуына қолайлы жүйе қалыптастыруға күш салды. Мұндағы мақсат әріпті өзгерту емес, білімге апарар жолды жеңілдету еді. Қазақ баласы өз тілінде тез әрі түсінікті сауат ашуы тиіс деген талап оның ағартушылық жұмысының өзегіне айналды.
Оның ұстаздық туралы түсінігі де кең болды. Ұлт ұстазы мектепті тек әріп танытатын орын деп емес, баланың ойлау қабілетін жетілдіретін, дүниетанымын кеңейтетін, ұлттық санасын қалыптастыратын орта деп білді. Мұғалімнің міндетін қоғам алдындағы үлкен жауапкершілік ретінде бағалады. Осы тұрғыдан алғанда, оған берілген «Ұлт ұстазы» атауы жай құрметті теңеу емес, оның өмірлік еңбегінің мәнін дәл сипаттайтын ұғым.
Ұлт ұстазының Абай мұрасына көзқарасы да оның әдеби талғамы мен ой тереңдігін көрсетеді. Ол Абайды қазақ әдебиетінің жаңа деңгейін қалыптастырған тұлға ретінде бағалап, «Қазақтың бас ақыны» деп таныды. Бұл баға арқылы ғалым бір ақынды дәріптеп қана қойған жоқ, қазақ әдебиетінің биігін, сөз мәдениетінің өлшемін айқындауға ұмтылды.
Ұлттың санасын ояту үшін оқулық пен ғылымның өзі жеткіліксіз екенін ол жақсы түсінді. Халықпен күнделікті сөйлесетін, елдегі мәселені ашық талқылайтын орта қажет болды. Осы міндетті ұлттық баспасөз атқарды. 1913 жылы жарық көрген «Қазақ» газеті жер, оқу-ағарту, тіл, дін, мәдениет, шаруашылық, ел басқару, әйел теңдігі мен ұлттық бірлік секілді ірі мәселелерді қоғамдық талқыға шығарды.
«Қазақ» газеті ақпарат таратумен ғана шектелмеді. Ол оқырманды ойлануға, білімге ұмтылуға, қоғамдағы өзгерістерге бейжай қарамауға шақырды. Сол себепті бұл басылымды ХХ ғасыр басындағы ұлттық сананы қалыптастырған рухани мектептердің бірі ретінде бағалауға болады.
Ахмет Байтұрсынұлының Алаш қозғалысындағы қызметі де осы үлкен мақсаттан туындады. Оның түсінігіндегі ел еркіндігі тек саяси ұғым емес еді. Нағыз азат қоғам білімді, сауатты, мәдениетті әрі ұлттық санасы берік болуы керек деп білді. Сондықтан оның Алаш жолындағы қызметін саясатпен ғана шектеу дұрыс болмайды. Бала оқытуы, оқулық жазуы, әліпби жетілдіруі, газет шығаруы, тіл ғылымын қалыптастыруы – бәрі бір елдік мұратқа қызмет етті.
Ол қаламын көркем шығармашылықта да халықты оятудың құралына айналдырды. «Маса» жинағындағы негізгі сарын – енжарлықтан арылу, білім мен еңбекке ұмтылу, қоғамның жағдайына жауапкершілікпен қарау. Жинақ атауының өзінде де осы идея жатыр: маса ұйқыдағы адамды оятса, ақын сөз арқылы халықтың санасын серпілтуді көздеді.
Ал «Әдебиет танытқыш» еңбегі арқылы ол қазақ сөз өнерін ғылыми тұрғыдан түсіндіруге бет бұрды. Әдеби жанрлар, көркемдік тәсілдер мен шығарманың табиғатын ұлттық дүниетаным негізінде жүйелеуі қазақ әдебиеттануының қалыптасуына үлкен ықпал етті.
Осындай ауқымды қызметтің өтеуі жеңіл болған жоқ. Ұлттың сөзін сөйлеп, елдің саяси және әлеуметтік мәселелерін көтергені үшін Алаш қайраткері патша өкіметі тұсында қуғынға түсті. Кейін кеңестік билік кезінде бірнеше рет тұтқындалып, жер аударылды. 1937 жылы қайта қамауға алынып, сол жылдың соңында атылды.
Бірақ тарих бір нәрсені көрсетті: адамды жазалауға болады, бірақ оның идеясын толық жою мүмкін емес. Ұлы тұлғаның ғұмыры қасіретті аяқталғанымен, тіліне, ғылымына, әдебиетіне және ағартушылық саласына сіңген еңбегі халықпен бірге қалды. Уақыт өте оның есімі де, мұрасы да қайта оралды.
Ахмет Байтұрсынұлын бір ғана анықтамамен сипаттау қиын. Ақын ретінде халықты оятты, ғалым ретінде қазақ тілін жүйеледі, ұстаз ретінде білімнің жолын көрсетті, публицист ретінде елдің сөзін сөйледі, әдебиеттанушы ретінде ұлттық сөз өнерін ғылыми тұрғыдан танытты, қоғам қайраткері ретінде ұлт мүддесін қорғады.
Алыптық атақпен емес, артында қалған ізбен өлшенеді. Осы тұрғыдан алғанда, Ахмет Байтұрсынұлының ғұмыры бір адамның өмірбаянынан әлдеқайда кең. Оның қаламынан туған сөзі, ғылымға қосқан жаңалығы, ағартушылық идеялары әлі күнге дейін халқына қызмет етіп келеді. Адамның ғұмыры аяқталады, ал ұлт үшін жасалған еңбек ұрпақпен бірге жалғасады.

 

Г.Бекжан

Түркістан облысы дін істері басқармасы
«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің
теолог маманы