Қазақстанның әскери тарихында және ұлттық қоғамдық-саяси ой кеңістігінде Бауыржан Момышұлы тұлғасы айрықша мәнге ие. Ол – Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты қолбасшысы ғана емес, әскери теоретик, стратег әрі терең ойлы қаламгер. Оның өмір жолы кәсіби әскери шеберлік пен ұлттық рухтың үйлесімін көрсететін жарқын үлгі болып табылады. Мәскеу түбіндегі шайқастағы батылдығы мен соғыстан кейінгі ғылыми-әдеби еңбектері оны әскери ойдың ірі өкілдерінің қатарына қосты.

Төменде Бауыржан Момышұлының әскери өнерге қосқан үлесі, басқарушылық қағидаттары және идеологиялық-рухани мұрасы жаңаша талдамалық сипатта қарастырылады.

1941 жылғы Мәскеу қорғанысы кезінде Момышұлы басқарған бөлімше жаудың басым күшіне қарамастан табандылық пен тактикалық икемділіктің үлгісін көрсетті. Ол қалыптасқан әскери шаблондарға сүйенбей, жағдайға бейімделген әдістерді қолданды.

Әскери тәжірибеде «ирек қорғаныс» немесе «Бауыржан спиралі» деп аталған тәсіл қарсыластың екпінін әлсіретуге бағытталды. Бұл модельдің негізгі элементтері:

• Икемді қорғаныс жүйесі – шепті қатаң ұстап тұрудан гөрі, жағдайға қарай қайта құрып отыру;
• Жоспарлы шегініс – жауды алдын ала белгіленген аймақтарға тереңдете тартып, күшін шашырату;
• Кенет қарсы шабуыл – қарсыластың әлсіз тұстарына тұтқиылдан соққы беру.

Осы тәсілдер Мәскеу түбіндегі шайқаста қарсыластың блицкриг стратегиясын тежеп, уақыт ұтуға мүмкіндік берді. Кейін бұл тәжірибе әскери теорияда арнайы зерттеу нысанына айналды.

Момышұлының әскери басқарудағы басты ерекшелігі – тәртіп ұғымын жаңаша түсіндіруі. Ол тәртіпті соқыр бағыну емес, саналы жауапкершілік деп білді.

Оның концепциясының негізінде:

1. Жеке құрамды сақтау принципі – әр сарбаздың өмірін стратегиялық ресурс ретінде қарастыру;
2. Психологиялық дайындық – экстремалды жағдайда шешім қабылдау қабілетін шыңдау;
3. Рухани мотивация – ұлттық намыс пен отансүйгіштік сезімді жауынгерлік күшке айналдыру.

Ұлт қаһарманының «Тәртіпке бағынған құл болмайды, тәртіпсіз ел болмайды» деген тұжырымы бүгінгі әскери педагогика мен мемлекеттік идеологияда маңызды қағидаға айналған.

Соғыстан кейін Бауыржан Момышұлы әскери-педагогикалық қызметпен айналысып, әскери психология мен тәрбие мәселелерін ғылыми тұрғыда зерделеді. Оның еңбектері көркем шығарма ғана емес, тарихи-танымдық және теориялық маңызы бар мұра болып саналады.

Негізгі шығармалары:

• «Ұшқан ұя» – ұлттық тәрбиенің тұлға қалыптасуына әсерін баяндайтын автобиографиялық еңбек;
• «Мәскеу үшін шайқас» – соғыс жылдарының нақты оқиғаларын сипаттайтын мемуар;
• «Психология войны» – жауынгер психологиясын талдауға арналған ғылыми сипаттағы еңбек.

Бұл туындылар әскери тәрбие мен патриоттық сананы қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

Соғыс жылдарында оның еңбегі толық бағаланбағанымен, уақыт өте келе тарихи әділеттілік орнады. 1990 жылғы 11 желтоқсанда Бауыржан Момышұлына (қайтыс болғаннан кейін) Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Оның әскери тәжірибесі мен тұлғалық бейнесі шетелдік сарапшылар тарапынан да қызығушылық тудырды. Бұл – оның стратегиялық ойлау деңгейінің халықаралық ауқымда мойындалғанының дәлелі.

Бауыржан Момышұлы – әскери шеберлік пен рухани биіктіктің символы. Оның тактикалық жаңашылдығы, басқарушылық ұстанымдары және әдеби еңбектері Тәуелсіз Қазақстанның әскери-идеологиялық кеңістігінде өзекті мәнін сақтап келеді.

Оның өмірі мен қызметі – ұлттық бірегейлік пен мемлекетшілдік сананы нығайтатын тарихи-рухани мұра.

Батырдың есімі жас жүректерге жігер, саналарға серпін, болашаққа сенім береді. Ерлік – бір сәттік батылдық емес, ол – өмірлік ұстаным. Ал сол ұстанымның жарқын көрінісі – Бауыржан Момышұлының тағылымды ғұмыры.

    Г.Бекжан

Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ           

теолог маманы