Мемлекеттің тұрақтылығы мен дамуы ең алдымен оның басқару жүйесінің сапасына байланысты. Мемлекеттік билік халықтың игілігіне, әділеттілікке және заңға сүйенген жағдайда елдің дамуына қолайлы жағдай қалыптасады. Ал мемлекеттік қызмет жеке адамның мансаптық амбициясын жүзеге асыратын құралға айналған кезде, оның салдары бір ғана адамның немесе бір мекеменің деңгейінде қалмай, тұтас мемлекеттің дамуына әсер етуі мүмкін.

Лауазымға ұмтылу – өздігінен жаман қасиет емес. Қоғамға қабілетті, білімді, жауапкершілігі жоғары адамдардың басшылық қызметке келуге талпынуы табиғи нәрсе. Алайда мәселе адамның лауазымды не үшін қалайтынында. Егер адам жоғары қызметке елге көбірек қызмет ету, жауапкершілікті өз мойнына алу және мемлекеттік мәселелерді шешу үшін ұмтылса, бұл – пайдалы ниет. Ал лауазым адамның жеке басының беделін көтерудің, ықпалын арттырудың, материалдық артықшылыққа жетудің немесе өзгелерден үстем болудың құралына айналса, мұндай мансапқорлық мемлекет үшін қауіпті.

Лауазымды көксеген адамның басты ерекшелігі – оның назарында қызметтің міндетінен гөрі қызметтің өзі тұрады. Ол «осы қызметте қандай мәселені шешемін?» дегеннен бұрын «қай қызметке көтерілемін?» деп ойлайды. Мұндай көзқарас біртіндеп адамның мемлекеттік мүддеден алыстап, жеке мансаптық мүддеге тәуелді болуына алып келеді.

Мансапқор адам үшін өзінің қызметтік орнын сақтау кей жағдайда елдің шынайы мәселесін шешуден маңыздырақ болуы мүмкін. Ол өзіне қауіп төндіретін шындықты естуге құлықсыз болады. Өйткені кемшілікті мойындау оның беделіне немесе қызметіне әсер етуі мүмкін. Нәтижесінде нақты проблемаларды шешудің орнына оларды жасыру, жағымды көрсеткіштерді ғана көрсету, жоғары басшылыққа ұнайтын ақпаратты жеткізу сияқты әрекеттер пайда болады.

Бұл – мемлекет үшін өте қауіпті құбылыс. Себебі дұрыс шешім қабылдау үшін басшыға ең алдымен шынайы ақпарат қажет. Егер мемлекеттік жүйеде адамдар шындықты айтудан қорқып, басшыға тек жағымды ақпарат жеткізетін болса, басқару сапасы төмендейді. Мемлекет проблеманың өзін емес, оның сыртқы көрінісін ғана көре бастайды.

Лауазымды көксеген адамның тағы бір зияны – жағымпаздық мәдениетін қалыптастыруы. Өз қызметін жоғарылатуды ойлаған адам кейде кәсіби пікір айтудан гөрі, басшылықтың көңілінен шығуды маңызды санайды. Ал басшыға шындықты айту азайған жерде қате шешімдердің көбею қаупі артады.

Мұндай жағдайда мемлекеттік қызметтің негізгі өлшемі кәсібилік емес, адамның кімге жақындығы мен кімге ұнай алатыны болып кетуі мүмкін. Бұл өз кезегінде қабілетті кадрлардың жолын жабады.

Мемлекетке ең үлкен зиян келтіретін нәрселердің бірі – лайықты адамның орнына ыңғайлы адамның келуі. Егер қызметке тағайындауда білім, тәжірибе, қабілет пен адалдықтан гөрі жеке байланыс, жағымпаздық немесе топтық мүдде басым болса, мемлекеттік аппараттың кәсіби сапасы төмендейді. Қабілетті маман өзінің еңбегі бағаланбайтынын сезсе, оның ынтасы азаяды. Ал кей жағдайда мұндай мамандар мемлекеттік қызметтен кетіп, өз қабілетін басқа ортада жүзеге асыруға мәжбүр болады.

Бұл мәселені белгілі тарихшы әрі ойшыл Ибн Халдун өзінің «әл-Муқаддима» еңбегінде терең талдаған. Ол адамның билікке, үстемдікке және жоғары мәртебеге ұмтылысын мемлекеттің әлеуметтік өміріндегі маңызды факторлардың бірі ретінде қарастырады. Оның пайымдауынша, адам белгілі бір дәрежеге жеткен соң одан да жоғары дәрежеге ұмтылуы мүмкін. Егер билікке жетудің мүмкіндігі пайда болса, адамның оны тастағысы келмеуі табиғи сипатқа ие.

Ибн Халдунның мемлекет туралы ілімінен шығатын маңызды сабақ – биліктің өзі емес, биліктің адамды өзгертуі. Мемлекет күшейіп, билік орныққан сайын билік иелері жайлылыққа, артықшылыққа және мәртебеге үйренуі мүмкін. Ал қызмет елге қызмет етудің аманаты болудан қалып, жеке адамның артықшылығын сақтайтын құралға айналса, мемлекеттің ішкі беріктігі әлсірей бастайды.

Осы идея қазіргі заманғы саясаттану ғылымындағы тұжырымдармен де үндеседі. Дарон Аджемоғлу мен Джеймс Робинсон «Мемлекеттер неге дамымай қалады?» атты еңбегінде мемлекеттердің дамуындағы саяси және экономикалық институттардың рөлін талдайды. Олардың пікірінше, билік аз ғана топтың қолына шоғырланып, сол топ мемлекеттің саяси және экономикалық мүмкіндіктерін өз мүддесіне пайдаланатын жүйелер ұзақ мерзімді дамуға кедергі келтіруі мүмкін.

Бұл тұжырымды лауазым мәселесіне тікелей қолдануға болады. Егер мемлекеттік қызмет жеке адамның немесе белгілі бір топтың өз ықпалын күшейту құралына айналса, онда мемлекеттік институттар қоғамның жалпы мүддесіне емес, тар шеңбердегі мүддеге қызмет ете бастайды. Мұндай жағдайда әділ бәсекелестік әлсірейді, жаңа идеяларға жол тартылады, кәсіби кадрлардың мүмкіндігі шектеледі.

Лауазымға шектен тыс құмар адамның мемлекетке келтіретін зияны осымен ғана шектелмейді. Ол кейде өзінен қабілетті адамдарды бәсекелес ретінде қабылдайды. Сондықтан жақсы мамандарды өсірудің орнына өзіне бағынышты, өзіне тәуелді немесе өз пікірін қайталайтын адамдарды айналасына жинауға тырысуы мүмкін.

Бұдан мемлекеттік басқарудың сапасы төмендейді. Себебі мықты мемлекетке басшының айналасында тек оның айтқанын мақұлдайтын адамдар емес, қажет кезде қателігін көрсетіп, балама пікір айта алатын кәсіби мамандар керек.

Мемлекет үшін ең қауіпті жағдайлардың бірі – басшының айналасында шындық айтылмайтын орта қалыптасуы. Мұндай ортада басшы өзін бәрі дұрыс жасап жатырмын деп ойлауы мүмкін. Бірақ қоғамдағы нақты мәселелер төменгі деңгейде қалып қояды. Уақыт өте келе шешілмеген мәселелер көбейіп, олардың салдары күрделене түседі.

Лауазымды көксеген адамның тағы бір ерекшелігі – ұзақ мерзімді нәтижеден гөрі қысқа мерзімді жетістікке көбірек мән беруі мүмкін. Өйткені оның басты мақсаты мемлекеттің ондаған жылдық даму нәтижесі емес, өзінің қазіргі қызметін сақтау немесе келесі қызметке көтерілуі болуы ықтимал.

Ал мемлекетке кейде бүгін нәтиже бермейтін, бірақ болашақ ұрпақ үшін маңызды шешімдер қажет. Білім беру, ғылым, адами капитал, мемлекеттік институттарды жетілдіру сияқты салалардың нәтижесі бірден көрінбеуі мүмкін. Бірақ мемлекетшіл басшы қысқа мерзімді танымалдықтан гөрі ұзақ мерзімді ұлттық мүддені жоғары қояды.

Мансапқорлықтың мемлекетке тағы бір зияны – мемлекеттік қызметтің мәнін өзгертуі. Мемлекеттік қызмет халыққа қызмет етудің орнына жоғарылау баспалдағы ретінде қабылдана бастаса, қызметкерлердің құндылықтары да өзгереді. «Қандай мәселені шештім?» деген сұрақтың орнын «қандай қызметке көтерілдім?» деген сұрақ басады.

Бұл жерде қазақтың дәстүрлі дүниетанымындағы аманат ұғымы ерекше маңызды. Қазақ қоғамында билік халықтың үстінен қараудың артықшылығы емес, ел алдындағы жауапкершілік ретінде қабылданған. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген сөз билік иесінің жеке байланыс пен туыстыққа емес, әділдікке сүйенуі керектігін білдіреді.

Исламда да билік пен жауапкершілік мәселесіне үлкен мән берілген. Құранда: «Расында, Алла сендерге аманаттарды өз иелеріне тапсыруды және адамдар арасында үкім еткенде әділдікпен үкім етуді бұйырады» («Ниса», 58).

Бұл аят мемлекеттік қызметтің табиғатын түсінуге маңызды негіз береді. Лауазым – адамның жеке меншігі емес. Ол – аманат. Сондықтан мемлекеттік қызметке келген адамның алдында екі жауапкершілік бар: өзіне жүктелген міндетті адал орындау және халықтың сенімін ақтау.

Осы тұрғыдан алғанда, лауазымға ұмтылудың өзі емес, лауазымның адамның жүрегіндегі мақсаты маңызды. Елге қызмет ету үшін лауазымға ұмтылған адам мен лауазымның өзі үшін елді құрал ретінде пайдаланатын адамның айырмашылығы осында.

Біріншісі қызметке келген соң өзіне: «Мемлекетке қандай пайда әкелемін?» деп сұрайды. Екіншісі: «Осы қызметті қалай сақтап қаламын?» деп ойлайды.

Біріншісі өзінен кейін мықты мамандар қалыптастыруға тырысады. Екіншісі өз орнын басатын адамдардан қауіптенуі мүмкін.

Біріншісі сыннан сабақ алады. Екіншісі сынды өзіне жасалған қауіп ретінде қабылдауы мүмкін.

Біріншісі шындықты жоғары қояды. Екіншісі өзіне тиімді ақпаратты жоғары қоюы ықтимал.

Мемлекеттің дамуы үшін дәл осы айырмашылықтың маңызы зор.

Сондықтан мемлекеттік басқаруда адамның лауазымға деген ниетінен бөлек, оның адамдық және кәсіби қасиеттеріне де үлкен мән берілуі қажет. Мемлекеттік қызметке келетін адамның білімді болуы жеткіліксіз. Ол әділ, жауапты, сын қабылдай алатын, халықпен жұмыс істей білетін және жеке мүддесін қоғамдық мүддеден жоғары қоймайтын тұлға болуы керек.

Мемлекеттің күшті болуы үшін лауазымға таласатын адамдар емес, жауапкершілікке таласатын адамдар көп болуы қажет.

Өкінішке қарай, кейде қоғамда жоғары лауазым адамның жетістігінің ең жоғарғы көрсеткіші сияқты қабылданады. Адамның елге жасаған нақты еңбегінен бұрын оның қызметі, кабинеті немесе лауазымдық атағы бағаланатын жағдайлар кездеседі. Мұндай түсінік те мансапқорлықты күшейтуі мүмкін.

Шын мәнінде адамның қоғамдағы қадірі оның креслосымен өлшенбеуі керек. Лауазым уақытша. Бүгін бар қызмет ертең жоқ болуы мүмкін. Ал адамның елге жасаған еңбегі, қалыптастырған мәдениеті, тәрбиелеген мамандары және қабылдаған әділ шешімдері ұзақ уақыт бойы сақталады.

Сондықтан мемлекетке ең қажет адам – лауазымды қатты қалайтын адам емес, лауазым келген кезде оның ауыр жауапкершілігін көтере алатын адам.

Мемлекеттік қызметкердің шынайы биіктігі оның қанша рет жоғарылағанымен емес, қызметінде қанша адамның тағдырына оң әсер еткенімен өлшенуі тиіс.

Ибн Халдунның мемлекет туралы ойлары мен қазіргі институционалдық зерттеулердің түйісетін жері де осы: мемлекетті әлсірететін нәрсе тек сыртқы жау немесе экономикалық қиындық емес. Кейде мемлекеттің ішкі әлсіреуі билік иелерінің мінезінен, жеке мүдденің қоғамдық мүддеден жоғары қойылуынан және мемлекеттік институттардың белгілі бір адамдардың мансабына қызмет ете бастауынан көрінеді.

Сондықтан лауазымға деген көзқарас – мемлекеттің болашағына қатысты мәселе.

Лауазым – мәртебе емес, аманат. Кресло – артықшылық емес, жауапкершілік. Билік – жеке бастың биіктеуі емес, халықтың жүгін көтеру.

Егер осы түсінік мемлекеттік қызметтің негізгі қағидасына айналса, лауазым адамды өзгертпейді, керісінше адам лауазымның мәнін өзгертеді. Ал мемлекеттік қызметті өзінің жеке басының мақсаты емес, елдің игілігі деп түсінген азаматтар көбейген сайын мемлекет те нығая түседі.

Өйткені мемлекеттің болашағын оның ғимараттары ғана емес, сол ғимараттардың ішінде шешім қабылдайтын адамдардың ниеті, білімі, ар-ұяты және мемлекетшілдігі айқындайды.

 Д.Зиябек

Түркістан облысы дін істері

басқармасының «Дін мәселелерін

зерттеу орталығы» КММ-нің теолог маманы