Адам баласының өмірінде сенімнің орны ерекше. Сенім – қиындыққа мойымай, алға ұмтылуға күш беретін, адамды рухани тұрғыдан қолдайтын құндылық. Дін де ғасырлар бойы адамзаттың рухани дүниесінің ажырамас бөлігі болып, адамдарды ізгілікке, мейірімділікке, сабырлылыққа және адалдыққа тәрбиелеп келеді. Алайда адамның сенімге деген табиғи қажеттілігі кейде теріс мақсаттағы адамдардың қолындағы ықпал ету құралына айналуы мүмкін. Осындай құбылыстардың бірі – діни манипуляция.

Діни манипуляция дегеніміз – адамның діни сенімін, рухани ізденісін, қорқынышы мен үмітін пайдалана отырып, оның санасына және мінез-құлқына жасырын түрде ықпал ету. Мұндай әрекеттің қауіптілігі – адамның өзіне жасалып жатқан қысымды бірден аңғара алмауында. Манипуляцияға ұшыраған адам көп жағдайда белгілі бір шешімді өз еркімен қабылдап жатырмын деп ойлайды. Шын мәнінде, оның ойлау бағыты мен таңдауы сыртқы ықпал арқылы біртіндеп өзгеріп жатады.

Адам өмірінде түрлі қиындықтар кездеседі. Жалғыздық, отбасындағы түсініспеушілік, жақын адамынан айырылу, әлеуметтік ортаға бейімделе алмау, болашаққа деген сенімсіздік сияқты жағдайлар адамның рухани тұрғыдан әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Осындай сәтте оған қолдау мен түсіністік қажет. Бірақ дәл осы әлсіз кезеңді пайдаланып, өз ықпалын күшейтуге тырысатын адамдар да кездеседі. Олар өзін адамның мәселесін түсінетін, оған «дұрыс жолды» көрсете алатын тұлға ретінде таныстыруы мүмкін. Ал уақыт өте келе қарапайым кеңес тәуелділікке, ал сенім соқыр бағынуға айналуы ықтимал.

Діни манипуляцияның ең әсерлі тетіктерінің бірі – қорқынышты пайдалану. Адамның өлімнен, жазадан, күнәдан немесе болашақтан қорқу сезімі күшейтіліп, оның санасына қысым жасалады. «Біздің айтқанымызды орындамасаң, күнәға батасың», «бұл жолдан шықсаң, рухани тұрғыдан адасасың» деген мазмұндағы сөздер адамның еркін ойлауына кедергі келтіруі мүмкін. Қорқыныш күшейген сайын адам өз шешіміне күмәнданып, манипулятордың пікіріне тәуелді бола бастайды.

Манипуляцияның тағы бір қауіпті белгісі – өзін ғана абсолютті ақиқаттың иесі ретінде көрсету. Адамға басқа адамдардың пікірі қате, ал белгілі бір топтың немесе тұлғаның айтқаны ғана дұрыс деген түсінік қалыптастырылады. Сұрақ қою, күмәндану немесе басқа көзқарасты тыңдау жағымсыз әрекет ретінде бағаланады. Мұндай ортада адамның сыни ойлау қабілеті әлсіреп, ол ақпаратты талдамай қабылдауға бейімделеді. Ал шынайы білім адамның ойын шектемейді, керісінше ізденуге және түсінуге мүмкіндік береді.

Діни манипуляция көбіне адамның әлеуметтік ортасымен қарым-қатынасына да әсер етеді. Манипуляциялық ықпалға түскен адамға отбасы мүшелері немесе бұрынғы достары «сенің жолыңды түсінбейді» деген ой айтылуы мүмкін. Бірте-бірте адам жақындарынан алыстап, өзін тек белгілі бір орта ғана түсінеді деп қабылдай бастайды. Бұл – манипуляцияның ең қауіпті кезеңдерінің бірі. Өйткені адам сыртқы қолдаудан айырылған сайын, оны өзіне ықпал етуші топтан басқа ешкім түсінбейді деген сенім күшейеді.

Қазіргі заманда діни манипуляцияның таралуына интернет пен әлеуметтік желілер де әсер етуде. Ақпараттық кеңістікте діни мазмұндағы түрлі бейнероликтер, жазбалар мен пікірлер көп. Олардың арасында пайдалы әрі сауатты ақпаратпен қатар, біржақты түсінік қалыптастыратын немесе адамның эмоциясына әдейі әсер ететін материалдар да кездеседі. Әсіресе қысқа видеолар арқылы күрделі діни мәселелерді тым қарапайым түрде түсіндіру, қорқынышты тақырыптарды жиі көтеру немесе белгілі бір топты ғана дұрыс деп көрсету адамның дүниетанымына әсер етуі мүмкін.

Әлеуметтік желілердегі ақпаратты қабылдауда адам өзінің эмоциялық жағдайына да мән бергені жөн. Егер қандай да бір ақпарат адамның бойында шамадан тыс қорқыныш, ашу, кінә сезімі немесе өшпенділік тудырса, оны бірден шындық ретінде қабылдамай, дереккөзін тексеру қажет. «Бұл ақпаратты кім таратып отыр?», «Оның мақсаты қандай?», «Басқа сенімді дереккөздерде бұл туралы не айтылған?» деген сұрақтар қою ақпараттық манипуляциядан қорғануға көмектеседі.

Діни манипуляциядан қорғанудың ең маңызды жолдарының бірі – діни және ақпараттық сауаттылықты арттыру. Адам өз сенімінің негізгі қағидаларын сенімді дереккөздерден үйреніп, діни мәселелерді жан-жақты түсінуге тырысқаны дұрыс. Сонымен бірге кез келген пікірді соқыр түрде қабылдамай, оның дәлелін іздеу қажет. Сыни ойлау – дінге қарсы ұстаным емес. Керісінше, ол адамның сенімін саналы түрде қалыптастыруына мүмкіндік беретін маңызды қабілет.

Отбасындағы ашық қарым-қатынастың да маңызы зор. Әсіресе жастардың діни тақырыпта сұрақ қоюына мүмкіндік беру қажет. Оның ойына бірден тыйым салу немесе сұрағын сынау кейде кері нәтиже беруі мүмкін. Егер жас адам өз сұрағына жауапты отбасынан, ұстазынан немесе сенімді мамандардан таба алмаса, оны кездейсоқ интернет көздерінен іздеуі ықтимал. Сондықтан жастармен дін, сенім және қоғам мәселелері туралы ашық әрі сабырлы түрде сөйлесу – алдын алудың тиімді жолдарының бірі.

Қорытындысында айтарымыз, діни манипуляция – адамның рухани дүниесіне ғана емес, оның психологиялық жағдайы мен әлеуметтік өміріне де әсер ететін қауіпті құбылыс. Оның алдын алу үшін діни сауаттылықты арттыру, сыни ойлауды дамыту, ақпаратты тексеру және отбасы мен қоғамда ашық қарым-қатынас қалыптастыру қажет. Ең бастысы – сенім мен соқыр бағынудың арасындағы айырмашылықты түсіну.

Нағыз сенім адамның жүрегіне тыныштық сыйлап, оны ізгілікке жетелейді. Ал манипуляция қорқыныш пен тәуелділікті күшейтеді. Сондықтан әр адам өз сенімін сақтай отырып, өз таңдауына жауап бере алатын, саналы әрі еркін тұлға болуға ұмтылуы керек. Рухани сауаттылық пен адам еркіндігі қатар жүрген жерде діни манипуляцияға орын азаяды.

 

Қ.Молдабек

Түркістан облысы дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

         теолог маманы