Кітап – адамзат өркениетінің ең ұлы жетістіктерінің бірі. Ол – ғасырлар бойы жинақталған білім мен тәжірибені ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін рухани қазына. Адам баласы кітап арқылы дүниені танып, ғылым мен өнерді меңгеріп, өз ойын қалыптастырады. Сондықтан халқымыз «Кітап – білім бұлағы, білім – өмір шырағы» деп бекер айтпаған. Кітаптың адам өміріндегі орны ерекше, өйткені ол адамның ой-өрісін кеңейтіп, дүниеге деген көзқарасын қалыптастырады.

Ежелгі заманнан бері адамдар өздерінің көрген-білгендерін, өмірлік тәжірибесін кейінгі ұрпаққа жеткізуге тырысқан. Алғашында ақпарат тасқа, ағашқа, папирусқа жазылса, кейін қағаз пайда болып, кітап жасау ісі дами бастады. Уақыт өте келе кітап адамзаттың ең сенімді білім көзіне айналды. Бүгінде технология дамып, электронды кітаптар мен түрлі цифрлық ресурстар көбейгенімен, дәстүрлі кітаптың маңызы ешқашан төмендеген жоқ. Себебі кітап оқу – адамның ойлау қабілетін дамытып, терең білім алуға мүмкіндік береді.

Кітап – білімнің бастауы. Адам өмірге келгеннен бастап айналасындағы дүниені танып-білуге ұмтылады. Баланың алғашқы білімді ата-анасынан, ұстазынан алатыны белгілі. Ал оның дүниетанымын одан әрі кеңейтетін негізгі құралдардың бірі – кітап. Кітап оқу арқылы бала жаңа сөздер үйренеді, сөйлеу мәдениетін қалыптастырады, қиялын дамытады. Ертегілер мен әңгімелер баланы жақсылық пен жамандықты ажыратуға, адалдық пен мейірімділікті бағалауға үйретеді.

Мектеп қабырғасында білім алудың негізі де кітаппен тығыз байланысты. Оқулықтар арқылы оқушы математика, тарих, әдебиет, география, биология, физика сияқты көптеген ғылым салаларын меңгереді. Бірақ білім тек оқулықпен шектелмейді. Қызығушылық танытқан адам қосымша кітаптарды оқып, белгілі бір саланы терең зерттей алады. Мысалы, тарихқа қызығатын оқушы тарихи шығармалар мен зерттеулерді оқыса, әдебиетке қызығатын жас көркем шығармалар арқылы адам мінезі мен қоғамның ерекшеліктерін түсінеді.

Кітаптың тағы бір маңызды қасиеті – адамның ойлау қабілетін дамытуы. Кітап оқыған адам дайын ақпаратты ғана қабылдап қоймайды, оқығанын саралайды, салыстырады, өз пікірін қалыптастырады. Көркем шығарманы оқу барысында оқырман кейіпкерлердің іс-әрекетіне баға береді, олардың қуанышы мен қайғысын бірге сезінеді. Бұл адамның эмоционалдық интеллектісін, яғни өзгені түсіну және сезіну қабілетін арттырады.

Кітап адамды тәрбиелейді. Қазақ халқының тарихына көз жүгіртсек, халқымыз кітап пен сөз өнерін ерекше бағалағанын көреміз. Абай Құнанбайұлының шығармаларында білімге, ғылымға, еңбекке ұмтылу идеялары кеңінен көрініс табады. Оның «Ғылым таппай мақтанба» сияқты өлеңдері жас ұрпақты білім алуға, пайдалы іске ұмтылуға шақырады. Ыбырай Алтынсарин де балаларды оқуға, білімге шақырып, ағартушылық жолында көптеген еңбектер жазды. Шоқан Уәлиханов сияқты ғалымдардың еңбектері халқымыздың ғылым мен білімге деген ұмтылысын көрсетеді.

Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің шығармаларын оқу арқылы біз халқымыздың тарихын, салт-дәстүрін, ұлттық құндылықтарын тереңірек түсінеміз. Мысалы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы арқылы қазақ қоғамының өткенімен, ұлттық болмысымен танысамыз. Ал басқа халықтардың әдеби шығармаларын оқу әлем мәдениетін түсінуге жол ашады. Демек, кітап адамды тек өз елінің тарихымен ғана емес, бүкіл адамзаттың мәдениетімен байланыстырады.

Қазіргі заманда жастардың кітап оқуға деген қызығушылығы туралы жиі айтылады. Себебі смартфон, әлеуметтік желі, бейнебаян сияқты ақпарат көздері адамның уақытын көп алады. Ақпараттың жылдам таралуы пайдалы болғанымен, оның барлығы бірдей терең білім бере бермейді. Әлеуметтік желідегі қысқа ақпаратқа үйреніп қалған адам ұзақ мәтінді оқуға шыдамсыз болуы мүмкін. Сондықтан қазіргі жастар үшін кітап оқуды әдетке айналдыру өте маңызды.

Кітап оқу үшін міндетті түрде күніне бірнеше сағат бөлудің қажеті жоқ. Күніне 15–20 минуттан бастап, біртіндеп оқу уақытын көбейтуге болады. Ең бастысы – жүйелілік. Адам өзіне қызықты тақырыптағы кітапты таңдаса, оқу процесі де қызықты өтеді. Біреу көркем әдебиетті ұнатса, екіншісі ғылыми-танымдық кітаптарды, үшіншісі тарихи шығармаларды немесе өмірбаяндарды таңдауы мүмкін. Ең маңыздысы – кітаптың адамға пайдалы ой, жаңа білім немесе жақсы әсер беруі.

Кітап оқу адамның сөздік қорын да байытады. Көп кітап оқитын адамның ойын анық әрі сауатты жеткізу мүмкіндігі жоғары болады. Ол түрлі тақырыпта еркін пікір білдіріп, өз ойын дәлелдей алады. Бұл қасиеттер оқу барысында ғана емес, болашақ мамандықта да қажет. Қай салада жұмыс істесе де, адамға сауатты сөйлеу, дұрыс жазу, ақпаратты талдау және өз пікірін білдіру қабілеті керек.

Бүгінгі таңда кітаптың электронды нұсқалары да кең таралған. Телефон, планшет немесе компьютер арқылы мыңдаған кітапты өзіңмен бірге алып жүруге болады. Бұл – заман талабына сай үлкен мүмкіндік. Дегенмен электронды кітап пен қағаз кітаптың айырмашылығы болғанымен, екеуінің де негізгі мақсаты бір – адамға білім мен ақпарат беру. Сондықтан кітаптың формасына емес, оның мазмұнына және оқырманға беретін пайдасына мән берген жөн.

Кітап – адамның жалғыз қалған сәтінде сырласатын досы, білмегенін үйрететін ұстазы. Ол адамға өмірдің түрлі қырларын түсінуге көмектеседі. Кейде бір ғана кітап адамның көзқарасын өзгертіп, өміріне жаңа бағыт беруі мүмкін. Жақсы шығарма адамды ойландырады, өзіне сұрақ қоюға үйретеді және дұрыс шешім қабылдауға ықпал етеді.

Қорытындылай келе, кітап – білімнің бастауы ғана емес, адамның рухани дамуының маңызды негізі. Кітап оқыған адам өзінің дүниетанымын кеңейтіп, білімін толықтырады, ойлау қабілетін дамытады және адамгершілік құндылықтарды бойына сіңіреді. Технология қанша дамыса да, кітаптың адамзат үшін маңызы жоғалмайды. Өйткені білімге деген қажеттілік әрқашан болады.

Сондықтан әрбір жас кітаппен дос болуы керек. Кітап оқу – уақытты тиімді өткізудің, білімді арттырудың және болашаққа дайындалудың ең жақсы жолдарының бірі. Білімді ұрпақ – елдің болашағы. Ал сол білімнің қайнар көздерінің бірі әрі ең маңыздысы – кітап. Ендеше, кітап оқып, білім алып, алған білімімізді өмірде дұрыс пайдалана білейік. Себебі кітапқа жақын адам – білімге жақын адам, ал білімді ұрпақ – жарқын болашақтың кепілі.

    Д. Аманов

Түркістан облысының дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

Мақтаарал ауданындағы дінтанушы маманы