Қазіргі әлем бұрын-соңды болмаған деңгейде өзара байланысқан кеңістікке айналды. Ақпараттық технологиялардың дамуы, мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастың күшеюі, халықтардың көші-қоны мен мәдениеттердің араласуы қоғамның жаңа бейнесін қалыптастырды. Осындай өзгерістер дәуірінде әртүрлі дін өкілдерінің бір ортада өмір сүруі табиғи құбылысқа айналды. Бұл жағдай қоғамда діни плюрализм ұғымының маңызын арттырды. Діни плюрализм – тек бірнеше діннің қатар өмір сүруі ғана емес, ол адамдардың сенім бостандығын құрметтеу, өзара түсіністік орнату және бейбіт қатынас қалыптастырудың әлеуметтік негізі болып табылады.

Заманауи қоғамда адамдардың дүниетанымы, мәдениеті мен сенімі әртүрлі болғанымен, олардың барлығы бір мемлекеттің азаматы ретінде ортақ құндылықтарды бөліседі. Сондықтан діни плюрализм қоғамдағы тұрақтылық пен келісімді сақтаудың маңызды тетігіне айналып отыр. Егер қоғамда бір ғана көзқарас үстемдік етіп, өзгеше сенім иелеріне қысым көрсетілсе, онда алауыздық пен қақтығыстар пайда болады. Ал әртүрлі пікір мен сенімге құрметпен қарау адамдар арасындағы сенімді күшейтеді.

Бүгінде көптеген мемлекеттер зайырлы даму жолын таңдады. Бұл – дінді жоққа шығару емес, керісінше барлық дін өкілдеріне тең мүмкіндік беру деген сөз. Осындай жағдайда діни плюрализм қоғам өмірінің табиғи формасына айналып, бейбіт өмір сүрудің алғышартын қалыптастырады.

Діни плюрализм – қоғамда әртүрлі діни сенімдердің қатар өмір сүруі мен олардың заң алдында тең болуын білдіретін ұғым. Бұл түсінік адамдардың ар-ождан еркіндігін мойындауға негізделеді. Яғни әр адам өз қалауынша сенім таңдауына немесе ешқандай дінді ұстанбауына құқылы.

Плюрализм идеясы адамзат тарихында бірден қалыптасқан жоқ. Ежелгі кезеңдерде көптеген мемлекеттер белгілі бір дінді ресми идеология ретінде қабылдап, басқа сенім иелеріне шектеу қойған. Мұндай жағдай кейде соғысқа, қудалауға және қоғам ішіндегі бөлінуге алып келді. Уақыт өте келе адам құқықтары туралы түсінік дамып, сенім еркіндігі маңызды құндылық ретінде мойындала бастады. Соның нәтижесінде діни плюрализм ұғымы кең тарады.

Қазіргі таңда діни плюрализм тек құқықтық ұғым емес, сонымен қатар мәдени және рухани құбылыс ретінде қарастырылады. Әртүрлі діндер адамдарды адамгершілікке, мейірімділікке, әділдікке шақырады. Сондықтан түрлі сенім өкілдерінің өзара сыйластықта өмір сүруі қоғамның рухани дамуына оң әсер етеді.

Діни плюрализмнің негізгі қағидаларының бірі – төзімділік. Төзімділік дегеніміз басқа адамның сеніміне құрметпен қарау, оны күштеп өзгертуге тырыспау. Бұл қағида қазіргі көпұлтты және көпконфессиялы мемлекеттер үшін ерекше маңызды. Себебі қоғамдағы татулық көбіне адамдардың бір-бірін түсіну деңгейіне байланысты болады.

Сонымен қатар діни плюрализм адамдар арасында диалог мәдениетін қалыптастырады. Әртүрлі көзқарастағы адамдар пікір алмасу арқылы ортақ шешім табуға үйренеді. Мұндай ортада радикалды ойлардың таралуына тосқауыл қойылады. Өйткені адам өз пікірін еркін жеткізе алатын қоғамда агрессия мен өшпенділік азаяды.

Бүгінгі қоғамды діни әралуандықсыз елестету мүмкін емес. Ірі қалаларда түрлі ұлт пен дін өкілдері бірге білім алып, бірге еңбек етеді. Бұл жағдай адамдардан өзара құрмет пен түсіністікті талап етеді. Сондықтан діни плюрализм қазіргі қоғамның тұрақты дамуы үшін маңызды факторға айналды.

Біріншіден, діни плюрализм қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Егер мемлекет барлық азаматтардың діни құқығын тең қорғаса, онда қоғамда әділдік сезімі қалыптасады. Әр адам өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінеді. Бұл өз кезегінде азаматтық бірлікті күшейтеді.

Екіншіден, діни плюрализм мәдени байлықтың дамуына ықпал етеді. Әртүрлі діни дәстүрлер қоғам мәдениетін толықтырып, рухани құндылықтардың алмасуына мүмкіндік береді. Мысалы, әртүрлі халықтардың мерекелері, салт-дәстүрлері мен рухани мұралары қоғамның мәдени кеңістігін кеңейтеді.

Үшіншіден, плюрализм жастар тәрбиесінде маңызды рөл атқарады. Қазіргі жастар интернет арқылы әлемнің түрлі мәдениетімен танысады. Егер олар өзгеше сенімдерге құрметпен қарауды үйренсе, онда болашақта ашық ойлайтын, толерантты азамат болып қалыптасады. Бұл қоғамдағы экстремизм мен діни фанатизмнің алдын алуға көмектеседі.

Сонымен бірге діни плюрализм мемлекет пен дін арасындағы тепе-теңдікті сақтауға ықпал етеді. Зайырлы мемлекет барлық дінге бірдей қарап, ешқайсысына артықшылық бермейді. Мұндай ұстаным қоғамда сенім мен тұрақтылықтың сақталуына мүмкіндік береді.

Қазақстан да көпконфессиялы мемлекеттердің бірі болып саналады. Елімізде ислам, христиандық және басқа да діни бірлестіктер өзара бейбіт өмір сүріп келеді. Бұл – қоғамдағы келісім мен тұрақтылықтың маңызды көрінісі. Қазақстанда түрлі дін өкілдерінің съездері өткізіліп, конфессияаралық диалогқа ерекше көңіл бөлінеді. Мұндай қадамдар қоғамдағы өзара сыйластық мәдениетін нығайтады.

Діни плюрализмнің өзіндік қиындықтары да бар. Кей жағдайда адамдар өз дінін абсолютті ақиқат ретінде қабылдап, өзге сенім иелерін түсінбеуі мүмкін. Мұндай көзқарас қоғамда алауыздық тудырады. Әсіресе әлеуметтік желілерде жалған ақпараттың таралуы діни түсінбеушілікті күшейтуі ықтимал.

Кейбір деструктивті ағымдар діни ұғымдарды өз мүддесіне пайдаланып, жастарды радикалды идеяларға тартуға тырысады. Бұл діни плюрализмнің мәнін бұрмалап, қоғам қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Сондықтан мемлекет пен қоғам діни сауаттылықты арттыруға ерекше назар аударуы қажет.

Тағы бір мәселе – діни еркіндік пен қоғамдық тәртіп арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Әр адамның сенім бостандығы болғанымен, ол қоғам заңдарына қайшы келмеуі тиіс. Яғни діни көзқарас қоғамдық тұрақтылыққа немесе басқа адамдардың құқығына зиян келтірмеуі қажет.

Қазіргі әлемдегі діни және мәдени әралуандық адамдарды өзара түсіністікке, төзімділікке және құрметке үндейді. Әртүрлі сенім иелерінің бейбіт қатар өмір сүруі қоғам тұрақтылығының негізі болып табылады.

Діни плюрализм қоғамда әділдік пен еркіндік қағидаларын қалыптастырады. Ол адамдардың сенім таңдау құқығын қорғап қана қоймай, азаматтық бірлікті де нығайтады. Сонымен қатар бұл құбылыс мәдениеттер арасындағы байланысты күшейтіп, рухани құндылықтардың дамуына ықпал етеді.

Әрине, плюрализм белгілі бір қиындықтарды да туындатуы мүмкін. Бірақ өзара диалог, діни сауаттылық және заң үстемдігі арқылы бұл мәселелерді шешуге болады. Сондықтан қазіргі қоғам үшін ең маңызды міндеттердің бірі – адамдар арасында сыйластық мәдениетін қалыптастыру.

Бейбітшілік пен тұрақтылықтың негізі – өзгенің сеніміне құрметпен қарау. Осы тұрғыдан алғанда, діни плюрализм қазіргі заман қоғамының ажырамас бөлігі әрі болашақтағы үйлесімді өмірдің кепілі болып табылады.

 

Н.Дүйсебай

Түркістан облысының дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы»

КММ-нің  бөлім маманы