Қоғамдағы діни тұрақтылықты сақтау тек туындаған мәселеге жауап берумен шектелмеуі тиіс. Кез келген күрделі құбылыстың алдын алу үшін оның салдарын ғана емес, сол салдарға алып келетін себептерді дер кезінде анықтау маңызды. Бұл қағида дін саласындағы профилактикалық жұмыстың да негізгі өзегіне айналуы қажет.

Деструктивті діни идеологияға бейімделу немесе радикалды көзқарастың қалыптасуы көп жағдайда бір сәтте пайда болатын құбылыс емес. Оған адамның әлеуметтік ортасы, діни сауат деңгейі, ақпаратты қабылдау ерекшелігі, жеке өміріндегі қиындықтар, қоғамнан оқшаулану немесе сенімді орта іздеуі қатар әсер етуі мүмкін. Сондықтан профилактиканың тиімділігі тек «қауіпті идеологиядан сақ болыңыз» деген ескертумен емес, адамның мұндай идеяға не себепті қызығуы мүмкін екенін түсінуден басталады.

Бұл тұрғыда діни сауаттылықтың маңызы ерекше. Дін туралы жүйелі білімі жоқ адам діни терминдерді көп қолданатын немесе өзін беделді ұстаз ретінде көрсететін кез келген тұлғаның сөзіне сеніп қалуы ықтимал. Әсіресе әлеуметтік желіде қысқа әрі эмоциялық мазмұнда таралатын діни ақпарат күрделі мәселені біржақты түсіндіруі мүмкін. Ақпаратты саралау дағдысы жеткіліксіз болған жағдайда жалған немесе бұрмаланған түсінік шынайы діни ұстаным ретінде қабылдануы ықтимал.

Қазіргі уақытта бұл мәселе ақпараттық ортамен тікелей байланысты. Әлеуметтік желілер мен мессенджерлер діни ақпаратты жылдам таратуға мүмкіндік берді. Мұның пайдалы жағы болғанымен, күмәнді мазмұнның да кең таралу қаупі бар. Сондықтан профилактикалық жұмыста азаматқа дайын жауап беру ғана емес, ақпарат көзін тексеру, автордың кім екенін анықтау, мазмұнның заң талаптарына сәйкестігін бағалау сияқты қарапайым дағдыларды қалыптастыру маңызды.

Адамның әлеуметтік ортасы да оның дүниетанымына елеулі ықпал етеді. Отбасымен, достарымен және қалыпты әлеуметтік ортамен байланысы әлсіреген адам жабық топтың ықпалына көбірек тәуелді болуы мүмкін. Мұндай орта кей жағдайда бұрынғы әлеуметтік байланыстарды құнсыздандырып, «біз» және «олар» деген бөліністі күшейтеді. Сондықтан дін саласындағы профилактика тек идеологиялық түсіндірумен шектелмей, адамның қоғаммен байланысын сақтау мен нығайтуға да бағытталуы тиіс.

Өмірлік қиындықтар да адамның жаңа орта немесе жаңа тірек іздеуіне себеп болуы мүмкін. Жұмыссыздық, әлеуметтік күйзеліс, отбасылық мәселе, жалғыздық немесе өмірдің мәніне қатысты сұрақтар кейбір адамдарды эмоционалды тұрғыдан осал етеді. Осындай кезеңде өзін толық түсінетіндей көрсететін орта немесе уағызшы тартымды көрінуі мүмкін. Сондықтан профилактикалық жұмыста адамның нақты жағдайы мен оның әлеуметтік-психологиялық ахуалын ескерудің маңызы жоғары.

Ақпараттық-түсіндіру кездесулері бұл бағыттағы маңызды құралдардың бірі болғанымен, профилактика біржақты дәріспен шектелмеуі керек. Қатысушы ақпаратты естігеннен кейін оны қаншалықты түсінді, қандай сұрағы қалды, қандай күмәні бар – осының барлығы назарда болуы тиіс. Ашық диалог, сұрақ-жауап форматы, жеке консультация және маманға еркін жүгіну мүмкіндігі профилактиканың мазмұнын күшейтеді.

Сонымен қатар әр аудиториямен бірдей тәсілде жұмыс істеу тиімді бола бермейді. Мектеп оқушысының, студенттің, жұмысшының, мемлекеттік қызметшінің немесе дінге қызығушылық танытып жүрген азаматтың ақпаратты қабылдау ерекшелігі әртүрлі. Осыған байланысты профилактикалық материалдар да нақты аудиторияға бейімделгені жөн. Жастарға цифрлық орта мен әлеуметтік желідегі тәуекелдер маңызды болса, ата-аналарға баланың мінез-құлқындағы өзгерістерді дер кезінде байқап, дұрыс әрекет ету жолдарын түсіндіру қажет.

Профилактиканың тағы бір маңызды бөлігі – сенімді ақпараттың қолжетімді болуы. Егер азамат өз сұрағына ресми, түсінікті және дер кезінде жауап таба алмаса, ол басқа ақпарат көздеріне жүгінеді. Ал күмәнді контент көбіне қысқа, эмоциялық және түсінікті формада ұсынылады. Сондықтан ресми профилактикалық материалдар да тек дұрыс ақпарат берумен шектелмей, оны аудиторияға түсінікті тілде, заманауи форматта және дер кезінде жеткізуі қажет.

Әсіресе жастармен жұмыс барысында ақпараттың мазмұнымен қатар оның формасы да маңызды. Ұзақ әрі күрделі мәтіннен гөрі, нақты мысал, қысқа түсіндіру, бейнематериал немесе сұрақ-жауап форматы тиімді болуы мүмкін. Бұл жерде мақсат – аудиторияны қорқыту емес, оның сыни ойлау қабілетін арттыру, ақпаратты тексеруге және саналы шешім қабылдауға үйрету.

Дін мәселесіндегі профилактика отбасы, білім беру ортасы, мемлекеттік мекемелер, дін саласының мамандары және азаматтық қоғам арасындағы өзара ықпалдастықты да қажет етеді. Себебі адамның дүниетанымы бір ғана ортада қалыптаспайды. Сондықтан алдын алу жұмысы да бір ғана мекеменің міндеті ретінде қарастырылмауы тиіс.

Тиімді профилактиканың нәтижесі өткізілген іс-шараның санымен ғана өлшенбейді. Оның нақты нәтижесі – азаматтың күмәнді идеологияны өздігінен ажырата алуы, сенімді ақпарат көзін білуі, заң талаптарын түсінуі және қоғамнан оқшауланбай, жауапты шешім қабылдай алуы.

Салдармен күресу – қажетті шара. Бірақ одан да маңыздысы – сол салдардың пайда болуына мүмкіндік беретін жағдайларды азайту. Сондықтан дін саласындағы профилактика діни сауаттылықты арттырумен, ақпараттық қауіпсіздікті күшейтумен, әлеуметтік байланысты сақтаумен, жастар және отбасымен жүйелі жұмыс жүргізумен қатар жүруі тиіс.

Тиімді профилактика – мәселе туындағаннан кейін әрекет ету ғана емес, оның туындауына жол бермеу. Салдармен емес, себеппен жұмыс істеудің мәні де осында.

 

  Г.Бекжан

Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ           

теолог маманы