Қазіргі таңда жастардың дүниетанымына әсер ететін ақпарат көздері бұрынғыдан да көбейді. Интернет, әлеуметтік желілер, түрлі бейнематериалдар мен мессенджерлер адамға қажетті ақпаратты жылдам алуға мүмкіндік бергенімен, оның ішінде жалған, бұрмаланған және қоғамға кері әсер ететін мазмұнның да кездесетіні белгілі. Әсіресе діни тақырыптағы ақпаратқа келгенде мәселенің маңызы арта түседі. Себебі дін – адамның сенімімен, рухани дүниесімен, өмірлік ұстанымдарымен тығыз байланысты.                   Осындай жағдайда жастарды жат діни идеологияның ықпалынан қорғаудың ең тиімді жолдарының бірі – олардың діни сауаттылығын арттыру. Діни сауатты адам кез келген ақпаратқа сын көзбен қарап, діни ұғымдардың мәнін ажыратып, күмәнді ақпарат пен шынайы діни білімнің арасындағы айырмашылықты түсіне алады.                                                           

Діни сауаттылық – белгілі бір діннің негізгі қағидаларын, тарихын, құндылықтарын, діни терминдердің мағынасын түсіну ғана емес. Ол – діни ақпаратты дұрыс қабылдау, оны сыни тұрғыдан саралау және діни мәселелерге байыппен қарау қабілеті. Діни сауатты адам қандай да бір діни пікірді естігенде немесе әлеуметтік желіден көргенде оны бірден ақиқат деп қабылдамайды. Ақпараттың қайдан шыққанын, авторының кім екенін, айтылған пікірдің діни және ғылыми тұрғыдан негізділігін саралауға тырысады. Сондықтан діни сауаттылықты тек діни терминдерді білу деп түсінуге болмайды. Оның құрамына сыни ойлау, ақпараттық сауаттылық, толеранттылық, заңды құрметтеу және өзге адамдардың көзқарасына құрметпен қарау мәдениеті де кіреді.                                                           

Діни сауаттылықты арттыру барысында: діни терминдердің мәнін түсіндіру; дін мен зайырлылықтың арақатынасын түсіндіру;интернеттегі жалған діни ақпаратты ажырату; діни төзімділік пен өзара құрметті қалыптастыру; құқықтық сауаттылықты арттыру; жастардың сыни ойлау қабілетін дамыту сияқты бағыттарға басымдық берген жөн.                                 

Жастардың діни сауаты төмен болған жағдайда мұндай ақпаратты ажырату қиынға соғады. Сондықтан алдын алудың ең маңызды тетігі – жастарға дұрыс әрі сенімді білім беру.                                              Интернет кеңістігіндегі діни ақпаратқа сын көзбен қарау. Бүгінде жастардың басым бөлігі ақпаратты интернеттен алады. Әлеуметтік желілер білім алудың, қарым-қатынастың және өзін-өзі дамытудың маңызды құралына айналды. Алайда интернеттегі барлық ақпарат бірдей сенімді емес. Діни тақырыптағы ақпаратты қабылдаған кезде бірнеше маңызды сұрақты есте ұстаған жөн:

Ақпаратты кім жариялады? Оның діни білімі мен құзыреті қандай? Ақпарат қандай дереккөзге сүйенеді? Мәтін немесе бейнематериал толық контексті қамти ма? Автор қоғамдағы алауыздықты қоздыруға немесе өшпенділікке итермелеуге тырыспай ма? Айтылған пікір Қазақстан Республикасының заңдарына қайшы емес пе?                                                             

Осындай қарапайым сұрақтардың өзі жалған ақпараттан сақтануға көмектеседі. Жастардың бойында ақпаратты тексеру мәдениетін қалыптастыру – діни экстремизмнің алдын алудағы маңызды бағыттардың бірі.                                                                                                               

Дәстүрлі діни құндылықтар мен радикалды түсініктердің ара-жігін ажырату. Қазақ халқының тарихында дін мен дәстүр өзара сабақтасып дамыған. Ислам діні халқымыздың рухани мәдениетіне ғасырлар бойы ықпал етіп, үлкенді сыйлау, ата-ананы құрметтеу, жетім-жесірге қамқор болу, мұқтажға көмектесу, қонақжайлық, бауырмалдық секілді ізгі қасиеттердің қалыптасуына ықпал етті. Алайда дін атын жамылған кез келген пікірді дәстүрлі діни түсінікпен теңестіруге болмайды. Дінді қоғамдағы алауыздыққа, өшпенділікке немесе заңды бұзуға пайдалануға жол берілмеуі тиіс. Осы жерде діни сауаттылықтың маңызы ерекше байқалады. Жас адам діннің негізгі құндылықтарын дұрыс түсінген сайын, діни ұғымдарды өз мүддесіне пайдаланатын адамдардың теріс ықпалына қарсы тұру қабілеті де артады.                                                                                                    

Жастарды жат діни идеологиядан қорғау тек мектептің, мешіттің немесе мемлекеттік органдардың міндеті емес. Бұл – ең алдымен отбасы мен қоғамның ортақ жауапкершілігі. Бала діни немесе рухани мәселеге қызығушылық танытқанда ата-ананың оны сынап, қорқытып немесе бірден тыйым салуы әрдайым тиімді нәтиже бере бермейді. Керісінше, баланың сұрағын тыңдап, сабырлы түрде пікірлесу маңызды. Отбасында ашық қарым-қатынас орнаса, жас адам өзіне түсініксіз мәселелерді ата-анасымен талқылауға бейім болады. Ал сенімді қарым-қатынас жастардың күмәнді ақпаратты сырттан іздеу қажеттілігін азайтады. Сондықтан ата-ана баланың интернеттегі қызығушылығына немқұрайлы қарамай, оның қандай ақпарат көздерін пайдаланатынына, қандай сұрақтар мазалайтынына көңіл бөлуі маңызды.                                                                                                           

Жастарға тек лекция оқып, дайын ақпарат берумен шектелу жеткіліксіз. Қазіргі жас буын интерактивті, нақты мысалдарға негізделген ақпаратты қабылдауға бейім. Сондықтан түсіндіру жұмыстарында пікірталас, сұрақ-жауап, өмірлік жағдайларды талдау, медиасауаттылық сабақтары, сарапшылармен кездесулер және ақпараттық бейнематериалдар сияқты әдістерді тиімді пайдалануға болады. Ең маңыздысы – жастармен сөйлескенде оларды кінәлау немесе қорқыту емес, түсіндіру және сенім қалыптастыру тәсілі басым болуы керек. Жас адам өзінің сұрағына жауап таба алатын қауіпсіз әрі сенімді ортаға мұқтаж. Егер қоғам оған дұрыс ақпарат ұсына алса, күмәнді ақпарат көздерінің ықпалы әлсірейді.                       

Қорытындылай келе, жастар – елдің ертеңі. Олардың дүниетанымы мен рухани ұстанымы мемлекеттің болашағына тікелей әсер етеді. Сондықтан жас ұрпақтың діни сауатын арттыру – бүгінгі қоғамның маңызды міндеттерінің бірі. Оларды жат діни идеологиядан қорғаудың ең тиімді жолы – қорқыту емес, біліммен қаруландыру; тыйыммен шектеу емес, дұрыс бағыт көрсету; кінәлау емес, түсіндіру. Діни сауаттылық адамға сенім мәселесінде жауапкершілікпен ойлауға, ақпаратты саралауға, жалған діни түсініктерден сақтануға және қоғамдағы өзге адамдардың құқықтары мен көзқарастарын құрметтеуге мүмкіндік береді. Бүгінгі жастардың діни сауаты қаншалықты жоғары болса, ертеңгі қоғамның рухани және әлеуметтік тұрақтылығы да соншалықты берік болады. Сондықтан діни сауаттылық – жастардың рухани қауіпсіздігінің негізі, ал рухани қауіпсіздік – қоғам тұрақтылығының маңызды кепілі. Ұлт болашағы білімді, саналы, отаншыл және жауапкершілігі жоғары жастардың қолында. Ал олардың бойында осындай қасиеттерді қалыптастыру – отбасының, білім беру ұйымдарының, қоғамның және мемлекеттің ортақ міндеті.

  

М. Салиходжаев

 

Түркістан облысының дін істері басқармасының

 «Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

  Жетісай, Мақтаарал ауданындағы маманы