Жас адамның рухани әлемі оның нені білетінінен ғана емес, өмірге қандай мағына беретінінен, кімге сенетінінен және шешімін қандай өлшеммен қабылдайтынынан көрінеді. Жастық шақта «Мен кіммін?», «Қандай адам болғым келеді?», «Өмірімді неге арнағаным дұрыс?» деген сұрақтар жиі туындайды. Бұл сұрақтардың дайын жауабы әрдайым табыла бермейді. Дегенмен оларды байыппен қарастыру адамның өзін тануына көмектеседі. Қазіргі жастардың рухани ізденісін түсіну үшін олардың сыртқы әрекетімен бірге, ішкі қажеттілігіне де назар аудару керек. Өйткені саналы таңдау адамның өз құндылығын түсінуінен басталады.

Рухани әлемді тек діни ұстаныммен шектеу оның мазмұнын тарылтады. Ол адамның ар-ұятын, сенімін, өмірлік мақсатын, жақсылық пен әділет туралы түсінігін қамтиды. Дін осы әлемнің маңызды тірегі бола алады, ал рухани жетілу күнделікті қарым-қатынас пен әрекетте байқалады. Өзгенің еңбегін құрметтеу, уәдеге беріктік, қателігін мойындау және әлсіз адамға жанашырлық таныту – ішкі құндылықтың нақты көріністері. Адамның айтқан сөзі мен жасаған ісі бір-біріне сәйкес келген сайын оның ұстанымы орнығады. Сондықтан руханият туралы әңгіменің өмірдегі мінез-құлықпен байланысы болуы қажет.

Жастардың ізденісіне көбіне өз орнын табуға деген қажеттілік түрткі болады. Жас адам өзін түсінетін ортаны, сұрағына жауап беретін тұлғаны және қабілетін бағалайтын кеңістікті іздейді. Осындай қажеттіліктің болуы табиғи. Алайда қабылдануға деген ұмтылыс кейде адамның өз пікірінен бас тартуына әкелуі мүмкін. Белгілі бір ортаға ену үшін күмәнін жасыру, ұнатпайтын әрекетті жасау немесе жақындарымен байланысын үзу дербес таңдауды әлсіретеді. Адамды құрметтейтін орта оның сұрағына орын береді, пікірін тыңдайды және шешімін қысымсыз қабылдауына мүмкіндік жасайды. Мұндай қарым-қатынас тұлғаның ішкі сенімін нығайтады.

Рухани ізденістің сапасы қойылған сұрақтың тереңдігіне де байланысты. «Қай пікір танымал?» деген сұрақтан гөрі, «Бұл ойдың негізі қандай?» деген сұрақ адамды түсінуге жақындатады. «Маған кім ұнайды?» деген бағамен шектелмей, «Оның сөзі мен әрекеті сәйкес келе ме?» деп ойлану маңызды. Сұрақ қою сенімсіздіктің белгісі ретінде қабылданбауы тиіс. Ол білімді нақтылауға, қайшылықты байқауға және ұстанымды саналы қалыптастыруға көмектеседі. Жас адамның күмәніне ашумен жауап беру оның ізденісін тоқтатпайды, тек ашық әңгімеден алыстатуы мүмкін. Ал сабырлы түсіндіру өзара сенімге жол ашады.

Қазіргі ақпараттық орта осы ізденісті күрделендіреді. Әлеуметтік желіде өмірдің мәнін, бақыттың жолын немесе сенімнің негізін қысқа бейнемен түсіндіретін материалдар көп кездеседі. Олардың тартымды ұсынылуы мазмұнының дұрыс екенін білдірмейді. Кейде күрделі мәселе бір ғана себепке тіреліп, адамға барлық қиындықты шешетін дайын жол ұсынылады. Мұндай жағдайда дереккөзді тексеру, толық контексті қарастыру және маманның түсіндірмесіне жүгіну пайдалы. Ақпараттың әсерлілігі мен дәлелділігін ажырата білу рухани сауаттың бір бөлігіне айналады. Жас адам естігенін ой елегінен өткізе алғанда ғана өз дүниетанымын кездейсоқ ықпалға тәуелді етпейді.

Діни мәселелерде де осы байыптылық қажет. Жекелеген үзіндіні оның тарихи жағдайын, мағынасын және түсіндіру ерекшелігін ескермей қолдану қате қорытындыға әкелуі мүмкін. Сондықтан діни білімді жүйелі меңгеру, түсініксіз мәселені білікті маманнан сұрау және адамның қадір-қасиетін құрметтеу маңызды. Өзгелерді кемсітуге, отбасымен байланысты үзуге немесе сұрақ қоюдан бас тартуға итермелейтін ықпалға сын көзбен қараған жөн. Адамның сенімге қызығушылығы оның ойлау қабілетін әлсіретпеуі тиіс. Саналы діни ізденіс жауапкершілікті күшейтіп, қоғамдағы қарым-қатынасты адамгершілік тұрғысынан бағалауға көмектеседі.

Таңдау еркіндігі шешімнің салдарын түсінумен толыққанда мәнді болады. Жас адам оқуын, кәсібін, достарын және өмір салтын таңдаған сайын өз болашағына ықпал етеді. Мұндай шешімдерді тек сол сәттегі көңіл күймен немесе ортаның талабымен қабылдау кейін өкініш тудыруы мүмкін. Сондықтан маңызды қадам алдында оның мақсатын, ықтимал салдарын және жеке құндылықтарға сәйкестігін бағалау қажет. Уақытша танымалдық үшін өз ұстанымынан бас тарту адамның ішкі тұтастығына әсер етеді. Ал шешімін ойланып қабылдаған адам қиындық кездескенде оның себебін түсініп, бағытын қайта қарауға қабілетті болады.

Рухани тұтастық адамның өзіне адал болуын талап етеді. Кейде адам жұртқа бір құндылықты дәріптеп, жеке өмірінде басқа өлшемге сүйенеді. Осындай алшақтық көбейген сайын ұстаным сыртқы бейнеге айналып, ішкі сенім әлсірейді. Өзіне адал болу мінсіздігін дәлелдеу емес, әлсіз тұсын байқап, оны түзетуге әрекет жасау. Біреуді ренжіткенін мойындау, орындалмаған уәдесі үшін жауап беру немесе білмейтінін ашық айту осы адалдықты көрсетеді. Жас адамның рухани өсуі өзін өзгелерден жоғары қою арқылы емес, мінезін жетілдіру арқылы жүзеге асады. Бұл үшін өз әрекетін бағалауға уақыт бөлу пайдалы.

Ұлттық мәдениет жастардың рухани дүниесіне мазмұн береді. Ана тілі арқылы адам халықтың ойлау тәсілін, әдебиетін және тарихи тәжірибесін таниды. Отбасындағы әңгіме, үлкендердің өмір жолы, көркем шығармадағы кейіпкер тағдыры жас адамның адамгершілік туралы түсінігін кеңейтеді. Алайда құндылықты тек жатталатын ереже ретінде ұсыну оның мәнін толық ашпайды. Мысалы, үлкенді құрметтеу өз пікірін айтудан бас тартуды білдірмейді; ол ойын әдеппен жеткізуді және өзгені тыңдай білуді қажет етеді. Дәстүрдің өмірдегі мағынасын түсіндіру жастарға оны саналы қабылдап, қазіргі жағдаймен байланыстыруға мүмкіндік береді.

Отбасы мен ұстаздың осы үдерістегі ықпалы олардың сөзімен ғана өлшенбейді. Жас адам әділет туралы ақылды естіп, күнделікті өмірде әділетсіздік көрсе, айтылған талапқа сенуі қиындайды. Сондықтан тәрбиедегі үлгі түсіндірумен қатар жүруі керек. Ересектің қателігін мойындауы, уәдесін орындауы және баланың пікірін құрметтеуі рухани құндылықтың шынайылығын көрсетеді. Жастарға бағыт беру олардың орнына барлық шешімді қабылдау емес. Ол таңдау себептерін талқылауды, қауіп пен мүмкіндікті түсіндіруді және жауапкершілікті біртіндеп өзіне жүктеуді қамтиды. Осындай қатынас дербестікке де, жақындыққа да орын қалдырады.

Рухани ізденіс барысында жалғыздық, түсінілмеу немесе өзіне сенімсіздік сезімі пайда болуы мүмкін. Мұндай күйді адамның сенімі әлсіз деген бір ғана түсінікпен бағалау дұрыс емес. Оның себебі қарым-қатынасқа, шаршауға, өмірдегі өзгеріске немесе басқа қиындыққа байланысты болуы ықтимал. Сондықтан жас адамға алдымен тыңдайтын орта керек. Жақындарымен ашық сөйлесу, күн тәртібін реттеу және қажет болғанда маман көмегіне жүгіну ішкі тұрақтылықты сақтауға көмектеседі. Қолдау сұрау адамның қадірін төмендетпейді. Өз жағдайын түсініп, көмек қабылдау да саналы таңдаудың көрінісі болып саналады.

Ішкі дүниені байытудың қолжетімді жолдары күнделікті өмірде бар. Көркем әдебиет оқу өзгенің сезімі мен шешімін түсінуге үйретеді. Еріктілік жұмысы адамның назарын жеке мүддесінен ортақ қажеттілікке бұрады. Ойлануға уақыт бөлу, күннің нәтижесін бағалау және алдағы мақсатын нақтылау өз әрекетіне сырттай қарауға мүмкіндік береді. Бұл тәжірибелердің пайдасы олардың тұрақтылығына байланысты. Бір рет әсерлі сөз тыңдағаннан гөрі, күнделікті кішкентай міндетті адал орындау мінезді тереңірек қалыптастырады. Рухани даму адамның бос уақытында ғана айналысатын ісі емес, өмірінің әр саласына қатысы бар үдеріс.

Жастардың рухани әлемі ізденіс барысында кеңейіп, таңдау арқылы айқындалады. Әрбір жас адамға дайын жауаптан бұрын, сұрағын ашық қоюға мүмкіндік, сенімді білім және адамдық құрмет қажет. Оның өз міндеті – естігенін тексеру, ұстанымын әрекетімен бекіту және шешімінің өзгелерге әсерін ескеру. Рухани кемелдену барлық күмәннің біржола жоғалуын білдірмейді. Ол күрделі жағдайда да ар-ұятқа сүйеніп, жауапкершіліктен қашпай, үйренуді жалғастыра алудан көрінеді. Осындай ішкі тірегі қалыптасқан жас өзгермелі ортада өз бағытын сақтап, қоғамға пайдалы үлесін саналы түрде қоса алады.

 

Һ.Ұлыхсат 

Түркістан облысының дін істері басқармасының
«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің теолог маманы