Қоғамда тәртіп пен тұрақтылықтың сақталуы ең алдымен заңға байланысты. Заң – мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты реттейтін, әр азаматтың құқықтары мен міндеттерін белгілейтін маңызды құрал. Адам дүниеге келгеннен бастап белгілі бір құқықтарға ие болады, сонымен қатар қоғам мүшесі ретінде өзіне жүктелген міндеттерді орындауы тиіс. Сондықтан әрбір азамат заңды құрметтеп қана қоймай, оның негізгі талаптарын білуі қажет. Халық арасында «Заңды білмеу жауапкершіліктен құтқармайды» деген қағида бекер айтылмаған.

Бұл сөздің мағынасы өте қарапайым: адам қандай да бір заң талаптарын білмегенін сылтау етіп, жасаған құқық бұзушылығы үшін жауапкершіліктен босатыла алмайды. Себебі мемлекеттегі заңдар барлық азаматтарға ортақ. Егер әр адам «заңды білмедім» деген себеппен жауапкершіліктен қашатын болса, қоғамда тәртіп орнату мүмкін болмас еді.

Заң – тек тыйым салатын ережелер жиынтығы емес. Ол адамның құқықтары мен бостандықтарын да қорғайды. Қазақстан Республикасының Конституциясында адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына кепілдік берілетіні көрсетілген. Сонымен бірге әр азамат Конституция мен заңдарды сақтауға, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын, ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеуге міндетті. Яғни құқық пен міндет бір-бірімен тығыз байланысты.

Кейде адамдар заң талаптарын тек ауыр қылмыс жасаған кезде ғана еске алады. Алайда құқық бұзушылықтың түрі көп. Мысалы, жол қозғалысы ережесін бұзу, қоғамдық орында тәртіп сақтамау, бөтен адамның мүлкіне зиян келтіру, басқа адамның құқығын бұзу сияқты әрекеттердің барлығы белгілі бір жауапкершілікке әкелуі мүмкін. Кейбір құқық бұзушылықтар үшін әкімшілік жауапкершілік қарастырылса, ауыр әрекеттер қылмыстық жауапкершілікке әкелуі ықтимал.

Қазіргі қоғамдағы маңызды мәселелердің бірі – діни терроризм мен экстремизмнің алдын алу. Дін адамзатқа ізгілікке, сабырлылыққа, мейірімділікке және бейбітшілікке үндейтін құндылықтардың бірі болғанымен, оны теріс мақсатта пайдаланып, адамдарды зорлық-зомбылыққа шақыратын топтар да кездеседі. Мұндай әрекеттер қоғамның тыныштығына, азаматтардың қауіпсіздігіне және мемлекет тұрақтылығына қауіп төндіреді.

Діни терроризмнің қауіптілігі – оның адамдардың діни сенімін немесе діни сауатсыздығын пайдалануында. Әсіресе жастар интернеттегі күмәнді ақпараттар мен әлеуметтік желілердегі жалған насихатқа алданып қалуы мүмкін. Сондықтан әрбір адам кез келген ақпаратқа сын көзбен қарап, оның қайдан шыққанын тексеруі керек. Діни мәселелер бойынша сенімді әрі ресми ақпарат көздеріне жүгіну де маңызды.

Терроризмге қатысу, оны насихаттау, террористік әрекетке шақыру немесе оған көмектесу заң бойынша ауыр құқықтық салдарға әкелуі мүмкін. Сондықтан «заңды білмедім» деген сылтау мұндай әрекеттер үшін жауапкершіліктен босатпайды. Азамат өзінің қандай әрекеті заңға қайшы екенін білмесе де, заңда белгіленген жауапкершілік қолданылуы мүмкін. Осы себепті құқықтық және діни сауаттылықты арттыру – терроризм мен экстремизмнің алдын алудың маңызды жолдарының бірі.

Заңды білудің маңызы осында. Адам өз әрекетінің салдарын алдын ала түсінсе, көптеген құқық бұзушылықтың алдын алуға болады.

Қазіргі таңда заңды білу бұрынғыдан да маңызды. Себебі ақпараттық технологиялардың дамуына байланысты адамның күнделікті өмірі интернетпен тығыз байланысты. Әлеуметтік желілерді пайдалану кезінде де әр азамат жауапкершілікті ұмытпауы керек. Интернеттегі әрекеттердің де құқықтық салдары болуы мүмкін. Біреудің жеке мәліметтерін рұқсатсыз тарату, адамның ар-намысына тиетін ақпарат жариялау немесе өзгенің зияткерлік меншігін заңсыз пайдалану сияқты әрекеттер құқықтық мәселелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан «интернетте бәріне рұқсат» деген түсінік қате.

Заңды білу – тек жазадан қорғану үшін қажет емес. Ең алдымен, ол адамның өз құқықтарын қорғауына мүмкіндік береді. Мысалы, еңбек қатынастарына байланысты өз құқықтарын білетін адам жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы міндеттердің қандай екенін жақсы түсінеді. Тұтынушы өз құқықтарын білсе, сапасыз тауар немесе қызмет көрсетілген жағдайда заң аясында өз талабын қорғай алады. Өз құқықтарын білетін азамат қоғамда өзін сенімді ұстап, әділетсіздікке заңды жолмен қарсы тұра алады.

Сонымен қатар заңға құрмет отбасынан және мектептен басталады. Баланың бойында жауапкершілік, тәртіп, адалдық сияқты қасиеттер ерте жастан қалыптасуы керек. Ата-ана баласына заңды құрметтеуді үйретсе, мұғалім құқықтық сауаттылықты арттырса, қоғамда заңды сақтайтын азаматтар көбейеді. Құқықтық мәдениеті жоғары адам өз құқығын ғана емес, басқа адамдардың да құқықтарын сыйлайды.

«Заңды білмеу жауапкершіліктен құтқармайды» деген қағида адамның өз ісіне жауап бере білуі керектігін көрсетеді. Әрбір әрекеттің салдары бар. Сондықтан қандай да бір шешім қабылдамас бұрын оның басқа адамдарға және өзімізге тигізетін әсерін ойлау маңызды. Заңды сақтау – тек мемлекеттік органдардан қорқу немесе жазадан қашу емес. Бұл – қоғам алдындағы азаматтық жауапкершіліктің көрінісі.

Заңның басты мақсаты – адамдарды жазалау емес, қоғамдық тәртіпті сақтау және азаматтардың құқықтарын қорғау. Егер адамдар заңды саналы түрде орындаса, қоғамда өзара сенім мен қауіпсіздік қалыптасады. Ал заң талаптарын елемеу түрлі дауларға, материалдық шығынға және басқа да жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін.

Қорытындылай келе, заңды білу – әр азаматтың маңызды міндеттерінің бірі. Сондықтан әр адам өзіне қатысты негізгі заң талаптарын біліп, құқықтары мен міндеттерін түсінуге ұмтылуы қажет. Заңды құрметтеу – өзіңді ғана емес, айналаңдағы адамдарды да құрметтеу.

Құқықтық сауатты, жауапкершілігі жоғары азаматтар көбейген сайын қоғам да тұрақты әрі қауіпсіз бола түседі. Сол себепті заңды білу – тек жауапкершіліктен қашудың жолы емес, керісінше, өз құқығыңды қорғаудың, міндетіңді адал орындаудың және өркениетті қоғам құрудың маңызды негізі.

 Д. Аманов

Түркістан облысының дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

Мақтаарал ауданындағы дінтанушы маманы