Діни таным мен ұлттық болмыстың байланысы адамның сенімі, мәдениеті және қоғамдағы жауапкершілігі тоғысатын кеңістікте көрінеді. Дін адамның өмірге мағына беруіне, ар-ұятын тәрбиелеуіне және іс-әрекетін адамгершілік тұрғысынан бағалауына ықпал етеді. Ұлттық болмыс оның тілін, тарихи жадын, мәдени тәжірибесін және ортаға қатынасын қалыптастырады. Осы екі саланың сабақтастығын дұрыс түсіну рухани тұтастықты сақтауға көмектеседі. Ол үшін діни ұстаным мен мәдени әдеттің ерекшелігін ажыратып, олардың ортақ құндылықтарын күнделікті өмірмен байланыстыру қажет. Сонда сенім де, ұлттық мұра да адамның саналы өмір сүруіне қызмет етеді.

Діни таным – белгілі бір ережелерді білу ғана емес, сенімнің мазмұнын түсіну және оның адам өміріндегі орнын пайымдау. Ол ізденісті, білімді және жауапкершілікті талап етеді. Адам діни ұғымды түсінбей қайталағанда, оның сыртқы көрінісіне басымдық беріп, ішкі мағынасын назардан тыс қалдыруы мүмкін. Сондықтан діни сауат адамның естігенін тексеруінен, түсініксіз мәселеге сұрақ қоюынан және білгенін орнымен қолдануынан байқалады. Сенім туралы білім өзгенің қадір-қасиетін құрметтеумен ұштасқанда тәрбиелік мәнге ие болады.

Ұлттық болмыс та өзгермейтін сыртқы белгілердің жиынтығы емес. Ол ұрпақтан ұрпаққа берілетін тіл, мәдени жад және өмірлік тәжірибе арқылы жалғасады. Адам ұлттық мәдениетке отбасындағы тәрбие, әдебиет, өнер, тұрмыс және қоғамдық қатынас арқылы араласады. Бұл мұра оның кім екенін түсінуіне, өз тарихына қатынасын айқындауына көмектеседі. Дегенмен ұлттық құндылықты сақтау өткеннің барлық тәжірибесін өзгеріссіз қайталауды білдірмейді. Әрбір ұрпақ мұраның мәнін түсініп, оны өз заманының жағдайында жалғастырады.

Діни таным мен ұлттық болмыс адамға деген құрмет, адалдық, мейірім және жауапкершілік сияқты құндылықтар арқылы жақындайды. Мысалы, үлкенге ізет көрсету отбасындағы қатынасты реттесе, мұқтаж адамға көмектесу қоғамдағы жанашырлықты күшейтеді. Уәдеге беріктік пен еңбекті адал атқару адамның сенімділігін қалыптастырады. Осындай әрекеттерде діни тәрбие мен ұлттық мәдениеттің ортақ адамгершілік мазмұны көрінеді. Ол нақты жағдайда адамның қалай әрекет еткенінен байқалады. Сондықтан рухани сабақтастықты бағалағанда ұраннан бұрын мінез-құлыққа назар аудару маңызды.

Сонымен бірге дін мен дәстүрді толықтай бір ұғымға айналдыру дұрыс емес. Діни қағида сенім жүйесінің мазмұнына қатысты болса, дәстүр белгілі бір ортаның тарихи және мәдени тәжірибесін білдіреді. Олардың өзара ықпалы болғанымен, әрбір әдет діни міндетке айналмайды. Сол сияқты діни ұстанымның барлық көрінісін ұлттық салтпен түсіндіру де жеткіліксіз. Осы айырмашылықты түсіну адамды орынсыз талап пен асығыс тұжырымнан сақтайды. Қандай да бір рәсімді бағалағанда оның атауымен шектелмей, мақсатын, орындалу тәсілін және салдарын қарастыру қажет. Мұндай байыптылық мәселенің мәнін ашуға мүмкіндік береді.

Дәстүр туралы пікірталаста оның тәрбиелік өзегі мен кейін қосылған талаптарды ажыратқан жөн. Мысалы, қонақжайлықтың мәні келген адамды құрметтеу мен ықылас танытуда жатыр. Оны міндетті түрде қымбат дастарқанмен немесе шамадан тыс шығынмен өлшеу осы мағынаны көмескілендіреді. Отбасылық қуанышқа ортақтасу да адамдардың жақындығын арттыруы тиіс. Егер рәсім орынсыз бәсекеге, қарызға немесе біреудің қадірін төмендетуге себеп болса, оның өткізілу тәсілін қайта қарастыру орынды. Дәстүрдің мәнін сақтап, артық жүктемесін азайту ұлттық мұраны әлсіретпейді. Керісінше, оны күнделікті өмірге жақындатып, ұрпаққа түсінікті етеді.

Діни мәселелерде де мазмұн мен сыртқы көріністің арақатынасын байыппен бағалау қажет. Белгілі бір халыққа тән киім үлгісін немесе тұрмыстық әдетті діни сенімнің жалғыз өлшемі ретінде ұсыну мәдени ерекшелік пен діни талапты шатастыруы мүмкін. Адамның рухани деңгейі сыртқы ұқсастықпен ғана анықталмайды. Оның адалдығы, қарым-қатынасы және жауапкершілігі де ескерілуі керек. Сонымен бірге нақты діни талапқа қатысты қорытындыны жеке талғамға сүйеніп жасауға болмайды. Мұндай мәселеде сенімді дерекке және білікті маманның түсіндіруіне жүгіну қажет. Бұл ұстаным мәдени әдетті құрметтеуге де, діни білімді дәл қолдануға да көмектеседі.

Ана тілі діни таным мен ұлттық болмыстың байланысында ерекше қызмет атқарады. Адам күрделі ұғымды өзі жақсы түсінетін тілде меңгергенде оның мағынасын өмірімен байланыстыра алады. Қазақ тіліндегі түсіндіру сенімге қатысты сұрақты отбасындағы тәрбие, әдебиет және күнделікті тәжірибемен ұштастыруға мүмкіндік береді. Сондықтан діни тақырыпта сөйлейтін маманның тілдік сауаты мазмұндық дәлдігімен қатар жүруі тиіс. Терминді түсіндірмей қолдану немесе өзге тілдегі сөзді механикалық қайталау тыңдаушының түсінуін қиындатады. Ойдың анықтығы білімнің үстірттігін емес, оны жеткізудің сапасын көрсетеді.

Ұлттық болмысты құрметтеу өзге халықтарды кемсітуге негіз болмауы тиіс. Өз мәдениетін тану адамның өзге мәдениетті түсінуіне де жол аша алады. Сол сияқты діни сенімдегі айырмашылық адамдардың азаматтық қадір-қасиетін төмендетуге себеп болмауы керек. Қоғамда әртүрлі көзқарастағы адамдар бірге өмір сүріп, ортақ міндеттерді атқарады. Олардың өзара қатынасы сыйластыққа, әділетке және жауапкершілікке сүйенгенде тұрақты болады. Сенімге немесе ұлттық ерекшелікке байланысты келіспеушілікті қорлау арқылы шешуге ұмтылу ортақ кеңістікті тарылтады. Ал пікірді әдеппен айту және өзгені тыңдау айырмашылықты түсінуге мүмкіндік береді.

Жастарға осы сабақтастықты түсіндіруде дайын тұжырымды қайталау жеткіліксіз. Олар дәстүрдің не үшін орындалатынын, діни ұғымның қандай мағына беретінін және екеуінің арақатынасы қалай қалыптасатынын сұрауы мүмкін. Мұндай сұрақты құрметсіздік ретінде қабылдау ашық әңгімені қиындатады. Дәлелді жауап, өмірден алынған мысал және сабырлы талқылау жас адамның саналы ұстаным қалыптастыруына көмектеседі. Отбасы мен ұстаздың мінезі де маңызды: адалдықты дәріптеген адам өз ісінде әділ болуы керек. Құндылықтың шынайылығын көрген жас оны тек талап ретінде емес, өмірге қажетті ұстаным ретінде қабылдайды.

Ақпараттық ортада дін мен ұлттық мәдениет туралы асығыс пікір көп таралуы мүмкін. Бір материал барлық дәстүрді мінсіз көрсетсе, екіншісі ұлттық мұраның тұтас мазмұнын жоққа шығаруға ұмтылады. Мұндай жалпылау нақты мәселені түсінуге кедергі келтіреді. Әрбір тұжырымның дерегін, контекстін және қолданылған ұғымдарын тексеру қажет. Бір адамның әрекетін бүкіл діннің немесе халықтың қасиеті ретінде көрсету де негізсіз. Ақпаратты байыппен бағалау үшін үзіндінің толық мазмұнын қарастыру, балама түсіндіруді тыңдау және маман пікіріне жүгіну пайдалы.

Теолог пен мәдениет мәселесін түсіндіретін маманның жұмысы осы жерде тоғысады. Олардың міндеті – сенім мен дәстүрге қатысты күрделі мәселенің мәнін ашып, ұғымдарды нақтылау. Түсіндіру жұмысы адамның тәжірибесін ескергенде нәтижелі болады. Белгілі бір салтты бағалауда оның отбасындағы орны, қоғамдық қызметі және адамға әсері назарға алынуы керек. Ал діни тұжырымды жеткізгенде деректің сенімділігі мен түсіндірудің дәлдігі сақталуы қажет. Адамды бірден айыптау оның сұрағын шешпейді. Ойлануға мүмкіндік беретін әңгіме, нақты мысал және негізді жауап сенімге сүйенген қарым-қатынас қалыптастырады.

Діни таным мен ұлттық болмыстың тоғысуы олардың ерекшелігін жоғалту арқылы емес, ортақ адамгершілік мазмұнын саналы жалғастыру арқылы жүзеге асады. Сенім адамды адалдыққа бағыттап, ұлттық мәдениет оның өмірлік тәжірибесін байытқанда рухани тұтастық күшейеді. Бұл тұтастық білімді, тілге құрметті және өзгенің қадірін түсінуді талап етеді. Ұлттық мұраны қадірлеу оның мәнін ашудан, ал діни танымды тереңдету сенімді білімге сүйенуден басталады. Екеуінің қоғамға беретін пайдасы адамның нақты әрекетінен көрінеді: әділ болуынан, еңбегін адал атқаруынан және ортақ өмірге жауапкершілікпен қатысуынан. Осындай сабақтастық рухани мұраны келесі ұрпаққа түсінікті әрі өміршең күйде жеткізеді.

 А.Дүйсенбай

Түркістан облысының дін істері басқармасының
«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің теолог маманы