Қазіргі заман жастың алдына бұрынғыдан да көп мүмкіндік пен күрделі таңдау ұсынып отыр. Білім алу, кәсіп игеру, әлеммен байланыс орнату жеңілдегенімен, осы мүмкіндіктердің ішінен өзіне қажеттісін ажырату оңай емес. Ақпараттың молдығы адамның бағытын өздігінен айқындамайды. Сондықтан бүгінгі жас үшін маңызды міндет – өзгерістерге ілесумен бірге, өзінің мақсатын, құндылықтарын және қоғам алдындағы жауапкершілігін түсіну. Жастар мен қазіргі заманның байланысын осы тұрғыдан қарастырғанда, мәселе жас ерекшелігінде ғана емес, адамның өз өмірін қаншалықты саналы құра алатынында екені байқалады.

Жастық шақ – адамның қабілеті ашылып, өмірлік ұстанымы қалыптасатын кезең. Осы уақытта қабылданған шешімдер кейінгі оқуына, кәсібіне, отбасылық қарым-қатынасына ықпал етеді. Алайда жас адамнан барлық сұрақтың жауабын бірден табуды талап ету орынсыз. Оның ізденуге, қателесуге және шешімін қайта қарауға мүмкіндігі болуы керек. Маңыздысы – қателікті жасыру немесе өзгеге кінә арту емес, одан сабақ алып, келесі қадамды ойланып жасау. Осындай тәжірибе дербестікті қалыптастырып, адамның өз ісіне жауап беруіне үйретеді.

Бүгінгі ортада жастардың назарына таласатын ақпарат көп. Әлеуметтік желідегі қысқа бейнелер, жарнамалар мен пікірлер адамның нені маңызды санайтынына әсер етуі мүмкін. Қайта-қайта көрсетілген ой бірте-бірте қалыпты түсінікке айналып, ал танымал пікір дәлелді тұжырым сияқты қабылданады. Сондықтан ақпараттық сауаттылық хабарды оқи білумен шектелмейді. Ол дереккөзді тексеруді, пікір мен фактіні ажыратуды, ақпараттың қандай мақсатпен ұсынылғанын түсінуді қажет етеді. Күмәнді мәліметті бөліспес бұрын оның дұрыстығына көз жеткізу – қарапайым, бірақ қоғамдық маңызы бар жауапкершілік.

Цифрлық кеңістік адамның өзін бағалауына да ықпал етеді. Өзгенің жетістігін күн сайын көрген жас өзінің өмірін сол көріністермен салыстырып, артта қалғандай сезінуі мүмкін. Бірақ жарияланған сәттер адамның бүкіл өмірін көрсетпейді. Экранда еңбектің нәтижесі көрінгенімен, оған кеткен уақыт, сәтсіздік пен қиындық көбіне байқалмайды. Сондықтан даму өлшемін өзгенің сыртқы бейнесіне байлау дұрыс емес. Адам өзіне бұрынғыдан не үйренгенін, қандай істі аяқтағанын және қандай дағдыны жетілдіргенін сұрай алса, жетістігін шынайы бағалауға жақындайды.

Қазіргі заман білімге қойылатын талапты да өзгертті. Диплом белгілі бір оқу кезеңінің аяқталғанын білдіреді, ал кәсіби құзырет күнделікті еңбекте көрінеді. Мәтінді түсініп оқу, ойды анық жеткізу, деректі талдау және әріптеспен тіл табысу көптеген салаға қажет. Жас маман теориялық білімін нақты міндетті шешуге қолданғанда ғана оның пайдасын толық сезінеді. Сол себепті оқу барысында тәжірибеге қатысу, шағын жоба орындау, кәсіби ортадағы жұмысты бақылау маңызды. Білімді жаттап алу жеткіліксіз; оның қай жағдайда және қандай мақсатпен қолданылатынын түсіну керек.

Жасанды интеллект құралдарының таралуы осы мәселені айқынырақ көрсетті. Олар ақпаратты жүйелеуге, мәтін әзірлеуге және жаңа идея іздеуге көмектеседі. Дегенмен дайын жауапты тексермей қабылдау адамның ойлау дағдысын әлсіретуі мүмкін. Құрал ұсынған мәліметтің дұрыстығын бағалау, қате тұсын байқау және қорытындыға жауап беру адамның міндеті болып қалады. Оқу тапсырмасын толықтай басқаға орындатқан адам баға алуы ықтимал, бірақ сол тапсырма арқылы қалыптасуы тиіс қабілетін дамытпайды. Технологияны саналы пайдалану оның көмегін өз біліміңмен ұштастырудан басталады.

Мамандық пен жұмыс таңдауда да байыпты көзқарас қажет. Тек беделге немесе табыс туралы жарнамаға сүйенген шешім адамның қабілеті мен қызығушылығына сәйкес келмеуі мүмкін. Кәсіптің күнделікті міндеттерімен танысу, сол саладағы мамандармен сөйлесу және өз мүмкіндігін тәжірибеде сынау таңдауды нақтылайды. Алғашқы жұмыс бірден жоғары табыс әкелмеуі мүмкін, бірақ пайдалы дағды мен еңбек тәртібін қалыптастыра алады. Сонымен бірге жас адамның еңбегі әділ бағаланып, кәсіби өсуіне жағдай жасалуы тиіс. Талап қою мен қолдау көрсету қатар жүргенде ғана оның әлеуеті ашылады.

Қаржылық дербестік те саналы әрекетті талап етеді. Ақша табу қабілеті оны дұрыс жұмсау дағдысымен толыққанда адамның тұрмысы тұрақтанады. Қажеттілік пен уақытша қалауды ажырату, шығынды жоспарлау, міндеттемені орындау – күнделікті өмірде қалыптасатын әдеттер. Сыртқы бедел үшін шамадан тыс шығындану немесе тез баюға уәде беретін ұсынысқа асығыс сену болашақ мүмкіндіктерді шектеуі ықтимал. Сондықтан қаржылық шешім қабылдағанда оның бүгінгі әсерімен бірге, кейінгі салдарын да есептеу маңызды. Мұндай ұқыптылық адамның өз еңбегіне деген құрметін білдіреді.

Жастардың заманға бейімделуі ұлттық болмысынан ажырауын білдірмейді. Ана тілін сауатты қолдану, тарихты түсіну, үлкенге құрмет көрсету және елге пайдалы еңбек ету қазіргі өмірде де маңызын сақтайды. Ұлттық құндылық күнделікті әрекетте көрінгенде ғана берік болады. Қазақша ойын анық жеткізетін, өзге мәдениетке құрметпен қарайтын, кәсібін адал атқаратын жас осы құндылықтарды өмірімен жалғастырады. Дәстүрдің мәнін түсіндіру оны саналы қабылдауға мүмкіндік береді. Сол үшін жастармен әңгімеде тыйымның өзін қайталаудан гөрі, оның себебі мен адам өміріндегі орнын ашып көрсету нәтижелі.

Дүниетаным қалыптасатын кезеңде рухани сауаттың да орны ерекше. Адамның өмір мәнін іздеуі, сенімге қатысты сұрақ қоюы – түсінікті құбылыс. Осындай ізденіс кезінде кез келген тартымды сөзді ақиқат деп қабылдамай, ұсынылған ойдың негізін бағалау қажет. Адамды отбасынан алыстататын, өзге адамдарды кемсітуге итермелейтін немесе күмән келтіруге тыйым салатын ықпалға сын көзбен қараған жөн. Сауатты рухани ізденіс адамның ар-ұятын, мейірімін және жауапкершілігін тереңдетуге қызмет етеді. Бұл бағытта сенімді маманмен ашық сөйлесу күрделі сұрақты байыппен түсінуге көмектеседі.

Жастардың ішкі күйін де назардан тыс қалдыруға болмайды. Оқу, жұмыс, отбасының үміті және болашаққа алаңдау бір адамның бойында қатар жиналуы мүмкін. Мұндай кезде шаршауды жалқаулыққа, ал көмек сұрауды әлсіздікке теңеу мәселені ауырлатады. Демалыс тәртібін сақтау, қозғалысқа уақыт бөлу, жақын адаммен сөйлесу күнделікті өмірдің маңызды бөлігі болуы тиіс. Қиындық ұзаққа созылып, адамның қалыпты тіршілігіне кедергі келтірсе, маман көмегіне жүгіну орынды. Өз жағдайын түсіну және қолдау қабылдау адамның жауапкершілігін төмендетпейді, керісінше, өзін күту қабілетін көрсетеді.

Жастардың қоғамға қатысуы үлкен мінберден басталмайды. Біреуге көмектесу, қоғамдық кеңістікті күту, өз міндетін адал орындау, ортақ мәселеге негізді ұсыныс айту да азаматтық әрекетке жатады. Осындай тәжірибе жас адамға қоғамның өзгеруіне өзінің де үлесі бар екенін сезіндіреді. Ал ересектердің міндеті – жастар туралы шешім қабылдаумен шектелмей, олардың пікірін тыңдау және бастамасына орын беру. Сенім нақты мүмкіндікпен бекітілгенде, жауапкершілік те күшейеді. Жастың талабын қолдау оның әрбір шешімін мақұлдау емес, ойын дәлелдеуге және еңбегінің нәтижесін көруге жағдай жасау.

Қазіргі заманға дайын жас – бәрін білетін адам емес, үйренуін жалғастыратын, ақпаратты тексеретін және өз шешімінің салдарын түсінетін адам. Оның жетілуі жеке ынтасына ғана емес, отбасындағы қарым-қатынасқа, білім сапасына және қоғам ұсынған мүмкіндіктерге де байланысты. Сондықтан жастардан жауапкершілік күткен орта оларға әділ талап пен нақты қолдау көрсетуі керек. Ал жас адамның өз міндеті – мүмкіндігін мақсатты іске айналдырып, алған білімін өмірде қолдану. Болашаққа қосылатын үлес күн сайынғы таңдаудан басталады: уақытты қалай жұмсаудан, сөзге қаншалықты берік болудан және өз еңбегіңнің өзгеге қандай пайда әкелетінін түсінуден.

 И. Ибрагим

Түркістан облысының дін істері басқармасының
«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің теолог маманы