Қазіргі қоғамда ақпарат адамның күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Әлеуметтік желілер, мессенджерлер, бейнеплатформалар мен түрлі интернет ресурстар арқылы кез келген тақырыптағы мәліметті бірнеше секунд ішінде табуға болады. Діни ақпаратқа деген қызығушылықтың артуы да осы үдерістің бір көрінісі. Құран аяттары, хадистер, діни дәрістер, уағыздар мен сұрақ-жауап форматындағы материалдар интернет кеңістігінде кең таралған. Алайда ақпараттың қолжетімді болуы оның барлығы бірдей дұрыс, сенімді әрі қауіпсіз дегенді білдірмейді.

Ақпарат көлемінің шамадан тыс көбеюі кей жағдайда адамның қажетті мәліметті дұрыс ақпараттан ажыратуын қиындатады. Әсіресе діни мәселелерде бұл жағдайдың салмағы жоғары. Себебі діни тақырыптағы кез келген пікір адамның дүниетанымына, құндылықтарына және қоғамға деген көзқарасына әсер етуі мүмкін. Осы мүмкіндікті жат діни ағымдар өз идеологиясын тарату барысында тиімді пайдалануы ықтимал. Сондықтан ақпараттық бейберекеттік олардың ықпал ету тетіктерінің біріне айналып отыр.

Жат ағымдардың интернеттегі әрекетінің ерекшелігі – өз көзқарастарын аудиторияға бірден ашық әрі толық түрде ұсынбауында болуы мүмкін. Алғашқы кезеңде олар жалпы діни тақырыптарға, адамгершілікке, отбасы құндылықтарына, өмірлік қиындықтарға немесе қоғамдағы мәселелерге қатысты қарапайым әрі түсінікті материалдар жариялайды. Мұндай контент адамның қызығушылығын оятып, белгілі бір парақшаға немесе арнаға тұрақты түрде жүгінуіне себеп болуы мүмкін.

Уақыт өте келе ұсынылатын ақпараттың мазмұны өзгеруі ықтимал. Жалпы діни тақырыптардың орнына белгілі бір дүниетанымды насихаттайтын, өзге пікірлерді жоққа шығаратын немесе қоғамда қалыптасқан діни дәстүрлерге күмән келтіретін материалдар беріле бастайды. Осылайша адам бір ақпаратты көріп қана қоймай, сол ақпаратты үнемі тұтынатын ортаға қалыптасады. Бұл жерде ақпараттың қайталануы да маңызды рөл атқарады. Бір ойдың түрлі бейнероликтерде, жазбаларда немесе пікірлерде қайта-қайта берілуі оны адамның санасында қалыпты әрі дұрыс түсінік ретінде бекітуі мүмкін.

Ақпараттық бейберекеттіктің тағы бір ерекшелігі – ақпараттың контекстен ажыратылып ұсынылуы. Діни мәтіндер белгілі бір тарихи, әлеуметтік немесе құқықтық жағдайларға байланысты айтылғанымен, интернет кеңістігінде олардың жекелеген үзінділері ғана алынып, бастапқы мағынасынан бөлек түсіндіріліп жатуы мүмкін. Бір ғана аятты немесе хадисті толық түсіндірмесіз ұсыну арқылы күрделі діни мәселені өте қарапайым етіп көрсетуге болады. Мұндай тәсіл тыңдаушының мәселені жан-жақты түсінуіне кедергі келтіреді.

Сонымен қатар эмоционалды контенттің ықпалы да жоғары. Қорқыныш, ашу, кінә сезімі немесе керісінше ерекше үміт пен артықшылық сезімін тудыратын материалдар адамның назарын тез аударуы мүмкін. Әлеуметтік желілердегі алгоритмдер де пайдаланушы бұрын көрген мазмұнға ұқсас ақпараттарды қайта ұсынатындықтан, адам біртіндеп белгілі бір көзқарастар ғана басым болатын ақпараттық ортаға түсіп қалуы ықтимал.

Мұндай жағдайда «ақпараттық көпіршік» қалыптасады. Адам өзіне ұнайтын немесе бұрынғы көзқарасына сәйкес келетін материалдарды көбірек көреді, ал басқа пікірлермен сирек танысады. Нәтижесінде бір ғана көзқарас шынайылықтың жалғыз нұсқасы сияқты қабылдануы мүмкін. Бұл әсіресе діни тақырыпта қауіпті, өйткені әрбір мәселенің тарихи, құқықтық және мазһабтық ерекшеліктері болуы ықтимал.

Жат ағымдардың ықпалы тек діни сауаты төмен адамдарға ғана қатысты деп қарау да дұрыс емес. Белгілі бір деңгейде діни білімі бар адамның өзі ақпаратты дұрыс сараламаса, біржақты түсіндірмелердің ықпалына ұшырауы мүмкін. Себебі мәселе тек білімнің көлемінде емес, ақпаратты қабылдау мәдениетінде жатыр. Адам қандай дереккөзге сенетінін, ақпаратты кім ұсынып отырғанын және оның қандай мақсатпен таратылып жатқанын анықтай білуі қажет.

Осы тұрғыдан алғанда, интернеттегі діни контенттің авторына назар аудару маңызды. «Ұстаз», «шейх», «ұстазымыз» деген атаулардың қолданылуы адамның діни көзқарасының автоматты түрде дұрыс екенін білдірмейді. Оның білімі, діни ұстанымы, қандай оқу орындарында білім алғаны, қандай ғалымдарға сүйенетіні және айтқан пікірлерінің сенімді дереккөздермен үйлесетіні қарастырылуы керек.

Сондай-ақ әлеуметтік желідегі пікірлер мен жазылушылар саны да ақпараттың дұрыстығына өлшем бола алмайды. Көп қаралым немесе көп жазылушы адамның айтқанының ғылыми немесе діни тұрғыдан негізді екенін білдірмейді. Кейде эмоционалды әрі даулы контенттің таралымы сапалы әрі байыпты түсіндірмелерден әлдеқайда жоғары болуы мүмкін.

Бұл жерде медиа және ақпараттық сауаттылықтың маңызы артады. Әсіресе жастар арасында интернет арқылы діни білім алуға деген сұраныс жоғары болғандықтан, оларға сенімді ақпарат көздерін таңдаудың жолдарын түсіндіру қажет. Құран немесе тәжуид үйрену, діни сұрақтарға жауап іздеу кезінде кез келген әлеуметтік желідегі парақшаға немесе белгісіз арнаға сүйену жеткіліксіз. Діни білім жүйелі түрде, дұрыс әдістеме мен білікті маманның түсіндіруі арқылы алынған жағдайда ғана адамның дүниетанымын қалыптастыруға оң әсер етеді.

Ақпараттық кеңістікте діни мазмұнның көп болуының өзі проблема емес. Негізгі мәселе – сол ақпараттың сапасы, мақсаты және адамның оны қалай қабылдайтынында. Бір тақырып бойынша бірнеше түрлі пікірдің болуы табиғи құбылыс. Бірақ олардың арасындағы айырмашылықты түсіну үшін діни біліммен қатар сыни ойлау қабілеті де қажет.

Қорыта айтқанда, ақпараттық бейберекеттік – қазіргі қоғамдағы маңызды мәселелердің бірі. Ақпараттың шектен тыс көптігі, дереккөздердің әркелкілігі, діни мәтіндердің контекстен бөлініп ұсынылуы және эмоционалды контенттің басым болуы адамның дүниетанымына әсер етуі мүмкін. Сондықтан қоғам үшін ең тиімді қорғаныс – ақпаратты шектеу ғана емес, оны дұрыс таңдап, саралап, салыстырып қабылдай алатын тұлғаны қалыптастыру. Адам ақпараттың сыртқы әсеріне ермей, оның мазмұны мен мақсатын түсіне алған кезде ғана түрлі идеологиялық ықпалдарға саналы түрде қарсы тұра алады.

 

Ұ.Перден 

Түркістан облысының дін істері басқармасының                         

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің      

бөлім маманы