Қазіргі кезеңде діни ақпаратқа қол жеткізу жеңілдегенімен, оның көптігі діни сауаттылықтың кепілі емес. Әлеуметтік желілерде тексерілмеген мәліметтер, контекстен ажыратылған діни мәтіндер мен түрлі идеологиялық пікірлер жылдам таралады. Мұндай ортада білімі жеткіліксіз адам деструктивті діни ағымдардың ықпалына осал келеді. Сондықтан діни сауаттылық ақпаратты есте сақтаумен ғана емес, оның дереккөзін, мәнін және түсіндірілу жолын бағалай білумен өлшенеді. Жаһандану мен цифрлық орта діни білім алудың мүмкіндігін кеңейтті, бірақ ақпаратты іріктеу жауапкершілігін де арттырды. Сол себепті мәселе дінге қызығушылықтың өзінде емес, алынған мәліметтің қаншалықты сенімді екенінде.

Деструктивті ағымдар діни ұғымдар мен қасиетті мәтіндерге сүйеніп, өздерінің тар түсінігін жалғыз ақиқат ретінде ұсынуы мүмкін. Оларға өзге пікірді жоққа шығару, дәстүрлі және құқықтық институттарға сенімсіздік тудыру, адамның жақындарымен байланысын әлсіретіп, топқа тәуелді ету әрекеттері тән. Осылайша діни сенім рухани дамудың негізі болудың орнына идеологиялық ықпал құралына айналу қаупіне ұшырайды.

Бұл қауіптің маңызды себептерінің бірі – діни білімнің сапасыздығы. Адам діни терминдерді көп білгенімен, оларды талдап, салыстырып, қайнар көзін анықтай алмауы мүмкін. Құран аяттары, хадистер мен ғалымдардың пікірлері қалыптасқан тарихи жағдайы және түсіндіру әдісі ескерілмей берілсе, бастапқы мағынасы бұрмаланады. Діни білімі аз адам мәтіннің өзі мен оған жасалған түсіндірменің айырмасын аңғара бермейді. Белгілі бір аятты немесе хадисті басқа деректерден оқшау қарау күрделі мәселеге үстірт үкім шығаруға итермелейді. Сондықтан деректің түпнұсқасы мен оны түсіндіру әдісін қатар зерттеу қажет.

Діни сұрақтың жауабын тек бір уағызшының сөзімен шектеу де қауіпті. Мұндай жағдайда оның жеке пікірі діни үкіммен теңестіріліп, адамның өз бетінше ойлау қабілеті әлсірейді. Ал діни ғылым дәлелдің деңгейін, мәтіннің мағынасын, қолданылу аясын және өзге деректермен байланысын қатар қарастырады. Ғалым пікірі Құран мен сүннеттің өзімен бір ұғым емес; осы айырманы түсіну адамды тұлға беделіне шектен тыс тәуелділіктен қорғайды. Бір мәселеде әртүрлі дәлелдер мен түсіндірулер кездескенде, оларды асықпай саралау діни жауапкершіліктің белгісі саналады. Дәлелді тексеру тұлғаны жоққа шығаруды емес, оның сөзін тиісті орнына қоюды білдіреді.

Деструктивті идеологиялар күрделі діни мәселелерге қарапайым әрі кесімді жауап береді. Алайда діни құқық, ақида және ислам тарихында әртүрлі ғылыми пікірлердің қалыптасуы – талдау дәстүрінің көрінісі. «Тек біздің пікір дұрыс» деген ұран осы көпқырлылықты жоққа шығарып, балама көзқарасты тыңдауға бөгет жасайды. Құқықтық мектептер мен теологиялық бағыттардың шығу себептерін білу пікір алуандығын түсінуге және өзгелерді орынсыз адасқан деп бағаламауға көмектеседі.

Сыни ойлау әлсіреген жерде діни манипуляцияға жол ашылады. «Шындық тек бізде», «басқа ғалымдарды тыңдама» деген сөздер адамның қорқынышы мен сеніміне әсер етіп, оны отбасы, достары және ұстаздарынан алыстатуы мүмкін. Ал сауатты адам ақпаратты бірден қабылдамай, оны кім айтқанын, қандай дәлелге сүйенгенін және өзге ғылыми көзқарастардың бар-жоғын тексереді. Мұндай дағды саналы діни ұстанымның тірегіне айналады. Мұндай тәуелділік бір сәтте қалыптаспайды: әуелі адамға сенімді естілетін қарапайым жауаптар ұсынылады, кейін сыртқы ақпаратқа күмән туғызылып, ортадан оқшаулану тереңдейді. Сондықтан алғашқы белгілерді байқау алдын алу үшін маңызды.

Әлеуметтік желідегі материалдың көп қаралуы оның дұрыстығын дәлелдемейді. Діни ақпаратты бағалағанда сөйлеушінің әсерлі сөзіне емес, біліміне, пайдаланған дереккөздеріне және тұжырымының ғылыми негізіне мән беру қажет. Әсіресе дүниетанымы қалыптасып жатқан жастар өмірдің мәні, әділет пен мораль туралы жауап іздейді. Осы сұрақтарға сауатты әрі байыпты түсінік берілмесе, бос кеңістікті біржақты немесе радикалды идеялар толтыруы мүмкін. Жастарға ағымның қауіпті екенін айту ғана емес, оның себебін түсіндіру маңызды. Жастармен ашық сөйлесу, олардың күмәні мен сұрағын байыппен тыңдау сенімді байланыс құрады. Жауапсыз қалған сұрақты әлеуметтік желідегі ықпалды тұлғалар өз мүддесіне қарай түсіндіруі мүмкін.

Діни, тарихи, құқықтық білім мен медиасауаттылық бірін-бірі толықтырады. Заңды құқықтары мен міндеттерін білетін адам діни ұранның тасасында заңға қайшы әрекет жасырылғанын байқай алады. Тарихи білім кейбір «жаңа» идеялардың бұрыннан белгілі пікірлерді қайталайтынын көрсетеді, ал медиасауаттылық жалған ақпарат пен эмоциялық қысымды тануға көмектеседі. Осы білім түрлерінің бірлігі адамның өз шешіміне жауапкершілікпен қарауына жағдай жасайды. Осы бағыттардың бірін елемеу адамның ақпаратты тұтас бағалауына кедергі келтіреді: діни дәлелді тарихи жағдайынан, ал қоғамдық әрекетті құқықтық салдарынан бөлуге болмайды. Ақпаратты кешенді қарастыру асығыс қорытынды жасау ықтималдығын азайтады.

Алдын алу жұмысын тыйым салу және жазалау шараларымен ғана шектеуге болмайды: қауіптің салдарымен бірге оны туындататын себептерді азайту қажет. Мектепте, жоғары оқу орнында, жастар орталығында және ақпараттық кеңістікте дін туралы объективті, ғылыми әрі түсінікті мәлімет қолжетімді болуы тиіс. Бұған отбасы, білім беру ұйымдары, мемлекеттік органдар, діни бірлестіктер мен бұқаралық ақпарат құралдары бірлесе атсалысады. Ата-ана баласының сұрағына қорқыту немесе мазақ ету арқылы емес, сенімді дерек табуға көмектесу арқылы жауап бергені жөн. Бұл жұмыста қорқытуға құрылған тәсіл ұзақ нәтиже бермеуі ықтимал. Түсіндіруде нақты мысал мен тексерілетін дерекке сүйену адамның өздігінен пайымдауына көбірек жол ашады.

Шынайы діни сауат дайын жауапты жаттатудан бұрын сұрақ қою мәдениетін қалыптастырады: бұл пікір қайдан шықты, оның дәлелі қандай, өзге ғалымдар не айтқан, мәтін қандай жағдайда түскен немесе айтылған, ұсынылған түсіндірме исламның жалпы қағидаларымен үйлесе ме? Осындай сұрақтар адамға эмоциялық әсер мен ғылыми дәлелді ажыратып, пікірге сыни әрі мәдениетті қарауға мүмкіндік береді. Мұнда басты өлшем – адамның дайын тұжырымды қайталауы емес, пікірдің негізін түсіндіріп, қажет кезде қателігін түзете алуы. Сол кезде сенім мен жауапкершілік бірін-бірі толықтырады.

Қорытындылай келе, діни білімнің жеткіліксіздігі адамды жалған ақпаратқа, біржақты түсіндіруге және психологиялық ықпалға осал етеді. Ал сапалы білім діни ұғымдарды тарихи, ғылыми және әлеуметтік тұрғыдан түсінуге үйретеді. Алдын алудың мақсаты адамдарды діннен алыстату емес, оларды сенімді біліммен қамтамасыз ету. Саналы талдау дағдысы қалыптасқан қоғамда манипуляция мен радикалды идеялардың таралуына берік тосқауыл пайда болады. Демек, діни қауіпсіздіктің негіздерінің бірі – түсінік пен білім.

И. Ибрагим

Түркістан облысының дін істері басқармасының
«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің теолог маманы