Жаһандану жағдайында ұлттық тәрбие адамның өз болмысын сақтап, қоғаммен саналы байланыс орнатуына көмектеседі. Ал тұлғалық жауапкершілік сол тәрбиенің күнделікті шешімдер мен іс-әрекеттен көрінуін қамтамасыз етеді. Ұлттық құндылықты құрметтейтін, өз таңдауының салдарын түсінетін азамат тәрбиелеу елдің тұрақты дамуы үшін маңызды.

Қазақ дүниетанымында бала тәрбиесі отбасының ғана емес, тұтас ортаның ортақ міндеті саналған. Үлкенге құрмет, кішіге ізет, еңбекке адалдық, ар-ұятты сақтау, обал мен сауапты ажырату сияқты қағидалар жас ұрпақтың мінезін қалыптастырған. Бұл ұстанымдар адамды өз мүддесімен шектелмей, өзгелерге және туған жеріне жауапкершілікпен қарауға үйретеді.

Ақпарат ағыны күшейіп, мәдени ықпалдар көбейген кезде ұлттық тәрбиенің мәні тереңдей түседі. Алайда оны дәстүрді ойланбастан қайталау деп түсіну дұрыс емес. Тарихты, тілді және мәдениетті білу бүгінгі біліммен, сыни ойлаумен және жаңа ортаға бейімделе алумен ұштасуы қажет. Өз тамырын таныған адам өзгенің мәдениетін де құрметтей алады, ал орнықты ұстаным оған ақпаратты саралап, саналы шешім қабылдауға көмектеседі.

Тұлғалық жауапкершілік — өз таңдауы мен әрекетінің салдарын түсініп, оны мойындай білу. Ол адамның отбасындағы қарым-қатынасынан, оқуына, кәсібіне және қоғамдық өмірге қатысуынан байқалады. Жауапты азамат заңды сақтайды, адал еңбек етеді, өзгенің құқығын құрметтейді және ортақ мәселеге бейжай қарамайды. Қоғамдағы сенім де әр адамның осындай нақты әрекеттері арқылы нығаяды.

Ұлттық тәрбие мен жауапкершілік азаматтық санада тоғысады. Абайдың «толық адам» туралы ойларында ақыл, қайрат пен жүректің үйлесімі ерекше орын алады. Білім мен табандылық адамгершілікке сүйенгенде ғана адам өз қабілетін қоғам игілігіне жұмсай алады. Сондықтан ұлттық тәрбие тек өткенді білумен шектелмейді: ол арлы, ойлы әрі ісіне жауап бере алатын тұлғаны қалыптастыруға бағытталады.

Жастардың бәріне бірдей мақсатсыздық немесе жауапсыздық тән деуге болмайды. Дегенмен дайын мүмкіндікке ғана сену, еңбек пен дербес шешімнен қашу сияқты көзқарастар кез келген ортада кездесуі мүмкін. Мұндай жағдайда жастарға тек талап қою жеткіліксіз: оларға сенім артып, бастама көтеруге, қателігін түзетуге және еңбегінің нәтижесін көруге мүмкіндік беру қажет. Өзіне сенім артылған жас уәдесінде тұруды, уақытын дұрыс жұмсауды және ортақ нәтижеге үлес қосуды үйренеді. Жауапкершілік осындай күнделікті тәжірибе арқылы орнығады.

Бұл іске отбасы, мектеп және қоғамдық орта бірлесе қатысады. Бала адалдық пен сыйластықты ең алдымен үлкендердің үлгісінен үйренеді. Мектеп осы негізді біліммен, пікір алмасу мәдениетімен және сыни ойлау дағдысымен толықтырады. Оқушыға ортақ іске қатысу, міндетін уақытында орындау және өз шешімін түсіндіру мүмкіндігі берілсе, азаматтық жауапкершілік құр сөз күйінде қалмайды.

Әлеуметтік желі мен бұқаралық ақпарат құралдары да жастардың құндылықтарына әсер етеді. Сондықтан еңбек, білім, адалдық және өзара құрмет шынайы оқиғалар мен нақты үлгілер арқылы көрсетілуі маңызды. Жылдам табысты дәріптейтін мазмұннан гөрі, еңбектің артындағы ізденісті көрсету жастарға пайдалырақ. Ақпараттың қайдан шыққанын тексеру, өзге пікірді тыңдау және желідегі әрекетінің салдарын түсіну де қазіргі азаматтың жауапкершілігіне жатады.

Азаматтық жауапкершілік үлкен шешімдерден ғана көрінбейді. Кезекте өзгенің құқығын сыйлау, қоғамдық мүлікті бүлдірмеу, қызметте әділ болу және заңсыз пайдадан бас тарту да соның айғағы. Адам өз міндетін тек бақылау болғанда емес, ішкі ұстанымына сүйеніп орындаса, ортада сенім қалыптасады. Ұлттық тәрбиенің ар мен әділдікке үндейтін мазмұны осындай таңдаулардан анық байқалады.

Туған жерге жанашырлық табиғатқа қамқорлықтан да байқалады. Суды үнемдеу, айналаны таза ұстау, табиғи байлықты ұқыпты пайдалану — болашақ ұрпақ алдындағы міндет. Экологиялық мәдениет осындай қарапайым да тұрақты дағдылардан басталады.

Қорыта айтқанда, ұлттық тәрбие адамға рухани негіз берсе, тұлғалық жауапкершілік сол негізді қоғамға пайдалы іске айналдырады. Тарихы мен тілін құрметтейтін, білімін үздіксіз толықтыратын және өз ісінің салдарына жауап бере алатын азаматтар елдің дамуына үлес қосады. Сондықтан ұлттық құндылықтарды сақтау әр адамның адал еңбегімен және саналы таңдауымен қатар жүруі тиіс.

 

 Һ.Ұлыхсат

Түркістан облысының дін істері басқармасының
«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің теолог маманы