Зайырлы мемлекеттегі діни тұрақтылықтың құқықтық негіздері - бұл қоғамның ішкі тұтастығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ететін басты тетіктердің бірі. Зайырлылық принципі мемлекеттің діннен бөлектігін ғана емес, сонымен бірге барлық конфессиялардың заң алдындағы теңдігі мен азаматтардың ар-ождан бостандығын кепілдендіруді білдіреді. Бұл жүйенің құқықтық іргетасы ең алдымен елдің негізгі заңы - Конституциядан бастау алады. Конституциялық деңгейде мемлекет ешбір дінді ресми идеология ретінде бекітпейді және діни бірлестіктердің мемлекеттік басқару ісіне араласуына жол бермейді. Бұл өз кезегінде мемлекеттің діни мәселелерде бейтараптық ұстанымын сақтап, барлық дін өкілдеріне бірдей жағдай жасауына мүмкіндік береді.

Зайырлы мемлекеттегі діни тұрақтылық пен құқықтық негіздердің маңыздылығын қарапайым өмірлік мысалмен де айқын көруге болады. Мәселен, еліміздегі көпқабатты үйлердің бірінде түрлі діни көзқарастағы көршілердің тату-тәтті өмір сүруі - осы заңдылықтардың іс жүзіндегі көрінісі. Бір кіреберісте мұсылман отбасы, христиан дінін ұстанатын қариялар және ешқандай дінге сенбейтін жастар қатар тұрады делік. Олардың арасындағы сыйластық пен тыныштық - мемлекеттің әр азаматқа сенім бостандығын беріп, сонымен бірге ортақ тәртіп орнатқанының жемісі.

Осы тұрғыда заңның қалай жұмыс істейтінін көрсететін нақты бір жағдайды атап өтуге болады. Бірде белгілі бір қалада деструктивті ағымның өкілдері қоғамдық орындарда азаматтардың мазасын алып, өздерінің діни көзқарастарын агрессивті түрде таңбақ болады. Олардың бұл әрекеті басқа тұрғындардың құқығын бұзып, наразылық тудырды. Алайда, құқық қорғау органдары зайырлылық заңнамасына сүйене отырып, бұл заңсыз үгіт-насихат жұмыстарын дер кезінде тоқтатты. Бұл оқиға мемлекеттің тек діни сенімді қорғап қана қоймай, сонымен бірге дінді асыра пайдаланушылардан қоғамды қорғайтынын көрсетті.

Мұндай мысалдар заңның тек қағаз жүзінде емес, адамдардың күнделікті қауіпсіздігі үшін қызмет ететінін дәлелдейді. Егер мемлекетте нақты құқықтық шектеулер мен бостандықтар тең сақталмаса, мұндай шағын келіспеушіліктер үлкен қақтығыстарға ұласуы мүмкін еді. Сондықтан да зайырлылық - әрбір адамның жеке таңдауын сыйлай отырып, ортақ үйімізде тыныштықты сақтаудың жалғыз дұрыс жолы болып табылады. Тәжірибе көрсеткендей, заң алдындағы теңдік салтанат құрған жерде ғана діни алауыздыққа орын қалмайды.

Діни тұрақтылықты құқықтық реттеудің келесі маңызды қыры - азаматтардың діни сенім бостандығын қорғау мен олардың жауапкершілігін айқындау. Заңнамалық негіздер әрбір тұлғаның кез келген дінді ұстануға немесе ешқандай дінге сенбеуге деген құқығын бекітеді. Сонымен қатар, бұл құқықтар басқа азаматтардың бостандықтарына нұқсан келтірмеуі және қоғамдық тәртіпті бұзбауы тиіс. Осы мақсатта мемлекет экстремизмге, діни араздықты қоздыруға және конфессияаралық қақтығыстарға үгіттеуге заң жүзінде қатаң тыйым салады. Діни бірлестіктер мен миссионерлік қызметтің заң аясында тіркелуі мен жұмыс істеуі - қоғамды деструктивті ағымдардың теріс ықпалынан қорғаудың құқықтық кепілі болып табылады.

Бұл ретте мемлекеттік органдар мен діни ұйымдар арасындағы конструктивті диалогты дамытудың маңызы зор. Құқықтық нормалар діни рәсімдердің тек арнайы белгіленген орындарда атқарылуын қадағалап, қоғамдық кеңістіктегі зайырлылық қағидатын нығайта түседі. Сонымен қатар, ақпараттық кеңістіктегі діни мазмұндағы материалдарға сараптама жасау арқылы жат ағымдардың идеологиясына тосқауыл қойылады. Мемлекет тарапынан жүргізілетін мұндай бақылау шаралары азаматтардың рухани қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған. Заң үстемдігі орнаған қоғамда діни ұстанымдар саяси құралға айналмай, тек жеке сенім деңгейінде құрметтелуі тиіс. Сондай-ақ, заңнамалық тетіктер түрлі конфессия өкілдерінің өзара түсіністік пен келісімде өмір сүруіне қажетті құқықтық орта қалыптастырады. Тұрақтылықты сақтау жолында құқық қорғау жүйесі мен азаматтық қоғам институттарының бірлесе әрекет етуі - заманауи зайырлы мемлекеттің басты басымдығы. Осылайша, құқықтық реттеу арқылы дін саласындағы мемлекеттік саясат қоғамдық келісімді нығайтудың пәрменді құралына айналады.

Сонымен қатар, зайырлы мемлекеттегі діни тұрақтылық білім беру жүйесінің діннен бөлек болуымен де тығыз байланысты. Мектептер мен оқу орындарында ғылыми білімнің басымдығы сақталып, діни насихатқа жол берілмеуі жас ұрпақтың бойында сыни ойлау мен төзімділік мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді. Мемлекет тарапынан жүргізілетін құқықтық мониторинг пен конфессияаралық диалог алаңдарын құру - діни тұрақтылықты нығайтудың тиімді құралдарына айналды.

Түйіндей келгенде, зайырлы мемлекеттің құқықтық негіздері діни сенімдердің сан алуандығына қарамастан, жалпыұлттық бірлік пен конфессияаралық татулықты сақтаудың ең сенімді жолы болып қала береді.

 

 Д.Арынбек

                                                                                      

Түркістан  облысының дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

маманы