Қазақ халқының даналыққа толы нақыл сөздерінің бірі – «Ой түзелмей – бой түзелмейді». Бұл сөздің астарында адамның рухани болмысы мен сыртқы әрекетінің тығыз байланысы жатыр. Яғни, адам өзін өзгерту үшін ең алдымен өз ойын, ниетін, ішкі дүниесін түзетуі қажет.

Адам баласының барлық іс-әрекеті оның ойынан бастау алады. Ой – жүректің айнасы, ал әрекет – сол ойдың көрінісі. Егер адамның ойы таза, ниеті дұрыс болса, оның сөзі де, ісі де көркем болады. Ал керісінше, ойы бұрыс адамнан дұрыс әрекет күту қиын. Сондықтан да халық даналығы ең алдымен ішкі тәрбиені алға қояды.

Бұл қағида тек қазақ дүниетанымында ғана емес, көптеген рухани ілімдерде кеңінен көрініс тапқан. Мысалы, аяттарында адамның жүрегі мен ниетінің маңыздылығы ерекше атап өтіледі. Адамның сыртқы амалынан бұрын оның ішкі сенімі мен ықыласы басты орын алады. Сондай-ақ, Мұхаммед пайғамбар (с.а.с.) хадистерінде де: «Амалдар ниетке байланысты» деп, ой мен ниеттің адам өміріндегі рөлі айқын көрсетілген.

Жақсы істі ойлаған адам мен жаман істі ойлаған адамның айырмашылығы – ең алдымен олардың ішкі ниеті мен дүниетанымында. Бұл айырмашылық уақыт өте келе олардың сөзіне, ісіне, тіпті тағдырына да әсер етеді.

Жақсы істі ойлаған адам – жүрегі таза, ниеті дұрыс жан. Ол айналасына пайда тигізуді, адамдарға жақсылық жасауды қалайды. Мұндай адамның ойы үмітке, мейірімге, әділдікке толы болады. Соның нәтижесінде оның әрекеттері де көркем, сөзі жұмсақ, мінезі жағымды болады. Ол қоғамға пайда әкелетін, өзгелерге үлгі болатын тұлғаға айналады.

Ал жаман істі ойлаған адам – керісінше, ішкі дүниесінде теріс ойлар басым жан. Оның санасында қызғаныш, ашу, көреалмаушылық сияқты сезімдер орын алады. Мұндай ойлар бірте-бірте оның әрекетіне әсер етіп, жаман қылықтарға жетелеуі мүмкін. Тіпті бастапқыда тек ой деңгейінде болған нәрсе уақыт өте келе іске айналуы ықтимал.

Бұл мәселе ислам ілімінде де айқын көрсетілген. Мұхаммед пайғамбар (с.а.с.) хадисінде: «Кім бір жақсылықты ойлап, бірақ оны жасамаса да, оған сауап жазылады. Ал кім жамандықты ойлап, бірақ оны істемесе, оған күнә жазылмайды» делінген. Бұл – жақсы ойдың өзі де құнды, ал жаман ойдан бас тарту – үлкен ерлік екенін білдіреді. Бірақ адам зина немесе басқа жаман істерді ойласа, Алла Тағала қаласа азаптайды әділдігінен, қаласа кешіреді.

Қазақтың ұлы ойшылы да бұл мәселеге ерекше мән берген. Оның қара сөздерінде адам баласының кемелденуі үшін ең алдымен ақыл-ойын, санасын тәрбиелеу қажеттігі айтылған. Абай «толық адам» болу үшін жүрек, ақыл және қайрат үйлесімді болуы керек деп есептеген. Бұл да «ой түзелмей – бой түзелмейді» деген оймен үндеседі.

Қазіргі қоғамда бұл нақыл сөздің маңызы тіпті арта түсті. Өйткені технология дамып, ақпарат көбейген заманда адамның ойына түрлі әсерлер келеді. Егер адам өз ойын сүзгіден өткізбесе, кез келген теріс ықпалға еріп кетуі мүмкін. Сондықтан әрбір адам өз ойын бақылап, дұрыс бағытта дамытуға тырысуы қажет.

Ойды түзету – оңай іс емес. Ол үшін адам өзін-өзі тәрбиелеуі, білімін арттыруы, жақсы ортамен араласуы керек. Кітап оқу, пайдалы ілім іздеу, жақсы адамдармен сұхбаттасу – осының бәрі ойды тазартуға көмектеседі. Сонымен қатар, адам өз қателіктерін мойындап, үнемі өзін жетілдіруге ұмтылуы тиіс.

Қорытындылай келе, «Ой түзелмей – бой түзелмейді» деген сөз – терең тәрбиелік мәні бар қағида. Адам өмірін жақсартқысы келсе, ең алдымен өз ойын, ниетін, көзқарасын түзетуі қажет. Себебі дұрыс ой – дұрыс өмірдің бастауы.

            

Д.Зиябек

 

Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ           

теолог маманы