Қазіргі өркениетті қоғамда дін мен құқық — адамзат мінез-құлқын реттейтін ең қуатты екі институт болып табылады. Бірі адамның ішкі рухани әлеміне, ар-ұжданына әсер етсе, екіншісі қоғамдық қатынастарды заң жүзінде жүйелейді. Осы екі құндылықтың тоғысқан жерінде тұлғаның құқықтық мәдениеті қалыптасады. Тарихқа көз жүгіртсек, алғашқы құқықтық нормалардың басым бөлігі діни қағидалардан бастау алғанын көреміз. Мысалы, Орталық Азия халықтарының, соның ішінде қазақ халқының әдет-ғұрып құқығына, билер сотына және «Жеті Жарғы» секілді заңдар жинағына ислам құқығының (шариғаттың) ықпалы орасан болды. Дін адам баласын ізгілікке, әділдікке және жауапкершілікке үндеу арқылы қоғамдағы тәртіптің ішкі рухани сүзгісін қалыптастырды.

Бүгінгі таңда құқықтық мәдениет – бұл  тек заңдарды білу емес, оларды құрметтеу және саналы түрде орындау дегенді білдіреді. Дін мен құқықтың ортақ мақсаты – қоғамда  бейбітшілік пен әділдікті орнату. Діни сенімі берік адамның құқықтық мәдениеті жоғары болса, ол қылмысқа тек заңнан қорыққандықтан емес, өз ар-ұжданы алдындағы жауапкершілігі үшін бармайды. Бұл - мемлекет үшін ең идеалды азаматтық позиция. Заңның аясындағы бостандық пен иман аясындағы тәртіп ұштасқанда ғана нағыз мәдениетті қоғам қалыптаспақ.

Қазақстан — зайырлы мемлекет, алайда зайырлылық дінге қарсылық емес, мемлекеттің дін істеріне араласпауы және әр азаматтың сенім бостандығын қамтамасыз етуі. Мұндай қоғамда заң үстемдігі бірінші орында тұрады және кез келген діни бірлестік мемлекет заңдарына бағынуы тиіс. Құқықтық мәдениеті жоғары ортада әртүрлі дін өкілдері бір-бірінің құқығын таптамай, өзара сыйластықта өмір сүреді. Бұл жерде діни төзімділік пен толеранттылық құқықтық сананың ажырамас бөлігіне айналады.

Дін саласындағы қылмыстық жауапкершілік азаматтардың сенім бостандығын қорғауға және қоғамдық қауіпсіздікті сақтауға бағытталған. Қазақстан заңнамасына сәйкес, діни араздықты немесе өшпенділікті қоздыруға бағытталған кез келген іс-әрекет ауыр қылмыс болып саналады және Қылмыстық кодекстің 174-бабы бойынша жазаланады. Сонымен қатар, терроризмді дін атын жамылып насихаттау немесе экстремистік ұйымдардың жұмысына қатысу өте қатаң қылмыстық шараларға әкеп соғады. Заң бойынша басқа адамдардың діни сеніміне нұқсан келтіруге, оларды діни жоралғыларды орындауға мәжбүрлеуге немесе заңды діни қызметке кедергі жасауға тыйым салынады. Тіркелмеген діни бірлестіктердің қызметін ұйымдастыру немесе заңсыз діни білім беру де құқық бұзушылық ретінде қарастырылып, соңы қылмыстық қудалауға ұласуы мүмкін. Мемлекеттің зайырлылық принциптеріне қауіп төндіретін және конституциялық құрылымды күшпен өзгертуге бағытталған діни іс-әрекеттерге мүлдем жол берілмейді. Осылайша, қылмыстық жауапкершілік дін атын жамылған радикалданудан қоғамды қорғаудың басты құқықтық кепілі қызметін атқарады. Азаматтардың діни бостандығы тек басқа тұлғалардың құқықтары мен мемлекеттік тұтастыққа нұқсан келмеген жағдайда ғана толық қамтамасыз етіледі.

Дегенмен, қазіргі таңда діни сауатсыздық пен құқықтық нигилизм, яғни заңды елемеушілік біріккенде, қоғам үшін қауіпті құбылыстар туындап отыр. Радикализм мен экстремизмнің алдын алудың басты жолы — жастардың бойында діни сауаттылық пен құқықтық мәдениетті қатар дамыту. Діни нормалар заңға қайшы келмеуі, ал заң өз кезегінде азаматтардың діни сезімдерін қорғауы тиіс.

Қорыта айтқанда, дін мен құқықтық мәдениет - бірін-бірі толықтырушы ұғымдар. Дін адамның ішкі жан дүниесін тәрбиелесе, құқық оның сыртқы іс-әрекеттерін реттейді. Осы екеуінің тепе-теңдігі сақталғанда ғана мемлекетте тұрақтылық, ал қоғамда береке болады. Біздің басты мақсатымыз — заңды сыйлайтын, сонымен бірге адамгершілік пен имандылықты ту ететін саналы қоғам құру.

 

Д.Арынбек

 

Түркістан  облысының дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

маманы