Адамзат тарихында қару мен күштің рөлі қаншалықты маңызды болса, сөздің күші одан кем емес. Тіпті кейде сөздің салмағы найзадан да ауыр, қылыштан да өткір болып жатады. Сөз – көзге көрінбейтін, бірақ жүрекке жететін ерекше күш.

Ең алдымен, сөздің психологиялық әсеріне тоқталайық. Адам баласы әлеуметтік жаратылыс болғандықтан, айналасындағы адамдардың пікіріне, бағасына тәуелді келеді. Бір ауыз жылы сөз адамның көңілін көтеріп, өзіне деген сенімін арттыра алады. Ал керісінше, ауыр, дөрекі немесе кемсітетін сөздер адамның жанын жаралап, өз-өзіне деген сенімін жояды. Психологтар адамның санасында жағымсыз сөздер ұзақ уақыт сақталатынын айтады. Мысалы, балалық шақта естілген бір ауыр сөз адам өмірінің кейінгі кезеңдерінде де оның мінезіне, өзін бағалауына әсер етуі мүмкін. Бұл – сөздің сүйектен өтетінінің нақты дәлелі.

Сөздің әсері тек жеке адамға ғана емес, қоғамға да ықпал етеді. Қоғамдағы ахуал, адамдардың бір-біріне деген қарым-қатынасы көбінесе сөз мәдениетіне байланысты. Егер адамдар бір-бірімен құрметпен сөйлесіп, ізгі ниет танытса, қоғамда түсіністік пен бірлік орнайды. Ал керісінше, дөрекі, анайы сөздер көбейсе, қоғамда агрессия мен қақтығыстар жиілейтіні анық. Осы тұрғыдан алғанда, әрбір адамның сөзі – тек жеке пікір емес, қоғамдық жауапкершілік.

Қазіргі заманда сөздің таралу жылдамдығы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Әлеуметтік желілер, мессенджерлер, түрлі платформалар арқылы айтылған сөз санаулы секунд ішінде мыңдаған, тіпті миллиондаған адамға жетеді. Бұл – сөздің күшін еселеп арттырды. Бұрын бір адамның айтқан сөзі шағын ортада ғана қалса, бүгінде ол бүкіл әлемге таралуы мүмкін. Сондықтан қазіргі қоғамда сөзге жауапкершілік бұрынғыдан да жоғары болуы тиіс. Бір сәттік ашумен жазылған пікір немесе ойланбай айтылған сөз үлкен дау-дамайға, тіпті адамдардың тағдырына әсер етуі мүмкін.

Сөздің тәрбиелік мәні де ерекше. Қазақ халқы ежелден сөзге үлкен мән берген. Билердің шешендігі, ақындардың жырлары, ата-бабалардың нақыл сөздері – барлығы да сөз арқылы тәрбие берудің жарқын үлгісі. «Жақсы сөз – жарым ырыс» деген мақал да осыны дәлелдейді. Бала тәрбиесінде де сөздің рөлі зор. Баланы үнемі мақтап, қолдап отырса, ол өзіне сенімді, ашық, батыл болып өседі. Ал керісінше, үнемі сынап, кемсітсе, бала тұйық, сенімсіз болып қалыптасуы мүмкін.

Сонымен қатар, сөз адамның өзін-өзі қалыптастыруына да әсер етеді. Адам өзіне-өзі қандай сөз айтса, соған сенеді. Егер адам үнемі «менің қолымнан келмейді», «мен әлсізбін» деп ойласа, ол шынымен де солай болады. Ал «мен жасай аламын», «мен күштімін» деген сенім керісінше нәтижеге жеткізеді. Бұл – сөздің адамның ішкі әлеміне де әсер ететінін көрсетеді.

Сөздің тағы бір маңызды қыры – оның қайтымсыздығы. Айтылған сөзді кері қайтару мүмкін емес. Кейде біз ашумен немесе эмоцияға беріліп, ойланбай сөз айтып қоямыз. Бірақ сол сөз біреудің жүрегіне жара салып, ұзақ уақыт жазылмайтын із қалдыруы мүмкін. Сондықтан әрбір айтылған сөзге жауапкершілікпен қарау – мәдениеттіліктің белгісі. Дегенмен, сөздің тек жағымсыз әсері ғана емес, емдік қасиеті де бар. Дұрыс айтылған сөз адамды жұбата алады, қиын сәтте демеу болады. Кейде адамға материалдық көмек емес, жай ғана түсіністік пен жылы сөз қажет болады. Бір ауыз «бәрі жақсы болады» деген сөздің өзі адамға үлкен үміт сыйлайды. Бұл – сөздің жүрекке жететін, жанды емдейтін ерекше қасиеті.

Сөзді дұрыс қолдану – үлкен өнер. Әр сөздің өз орны, өз уақыты бар. Кейде үндемей қалу да – даналық. Бірақ қажет жерде дұрыс сөз айта білу – нағыз шеберлік. Әсіресе, конфликт жағдайында сөзді дұрыс таңдау өте маңызды. Дұрыс айтылған сөз жанжалды тоқтатса, дұрыс таңдалмаған сөз оны ушықтырып жіберуі мүмкін.

Қорытындылай келе, сөз – адамның ең қуатты құралдарының бірі. Ол жаралайды да, емдейді де, құлатады да, көтереді де. Сондықтан әрбір адам өз сөзінің салмағын түсініп, оны жауапкершілікпен қолдануы керек. Жақсы сөз – адамды жақсылыққа жетелейді, ал жаман сөз – жүрекке жара салады. Таңдау әркімнің өз қолында: сөз арқылы әлемді жақсарту немесе оны күрделендіру.

 

М.Серікұлы

 

Түркістан облысы Дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ

«Талдау» бөлімі маманы