Ұлттық бірегейлік – халықтың өзін өзгелерден даралайтын тарихи жады, тілі, мәдениеті, салт-дәстүрі, ұлттық құндылықтары мен өмір салтынан қалыптасатын рухани тұтастық. Ол бір күнде пайда болмайды. Ұлттың болмысы ғасырлар бойы қалыптасып, кейінгі ұрпаққа тарихи тәжірибе мен тағылым арқылы жетеді. Сондықтан ұлттық бірегейлікті сақтау – өткенді ғана құрметтеу емес, оны бүгінгі қоғамның дамуымен сабақтастыра отырып, келешекке жеткізу.

Қазақ халқының ұлттық болмысында ғасырлар бойы қалыптасқан рухани мұраның орны ерекше. Ана тілі, отбасы құндылығы, үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, қонақжайлық, елдік пен бірлік, отаншылдық, ар-ұят, жауапкершілік сияқты ұстанымдар ұлттың қоғамдық мәдениетін айқындап келеді. Бұл құндылықтар жеке адамның тәрбиесіне ғана емес, тұтас қоғамның тұрақтылығы мен өзара түсіністігіне де ықпал етеді.

Ұлттық бірегейліктің маңызды негіздерінің бірі – тарихи жады. Өз тарихын білетін адам өзінің қоғамдағы орнын, елінің өткенін және бүгінгі жетістіктерінің қандай жолмен қалыптасқанын тереңірек түсінеді. Тарихи тұлғалар, ел басынан өткерген күрделі кезеңдер, ұлттық мәдениеттің қалыптасуы туралы білім жас ұрпақтың туған жерге деген жауапкершілігін арттырады. Тарихты білу өткенге байланып қалу емес, одан сабақ алып, болашаққа дұрыс бағдар қалыптастыру деген сөз.

Рухани сабақтастық осы тұста ерекше мәнге ие. Сабақтастық дегеніміз – бұрынғы ұрпақтың барлық тәжірибесін өзгеріссіз қайталау емес. Оның мәні – уақыт сынынан өткен құндылықтарды сақтап, заман талабына сәйкес жаңғырту. Мәселен, бұрын үлкенге құрмет көрсету отбасы мен ауыл ортасында қалыптасса, бүгінде бұл ұстаным қоғамдық мәдениетте, білім беру саласында, қызметтік қарым-қатынаста және цифрлық кеңістіктегі әдептен де көрінуі мүмкін.

Дәстүр де осындай сабақтастықтың маңызды тетігі саналады. Дәстүр халықтың тарихи тәжірибесін күнделікті өмірмен байланыстырады. Ұлттық ойындар, қолөнер, салт-жоралғылар, отбасылық тәрбие үлгілері, ұлттық тағамдар, шешендік сөздер мен ауыз әдебиеті – ұлттың мәдени жадын сақтайтын құндылықтар. Алайда дәстүрдің өміршең болуы оның сыртқы рәсімін ғана сақтаумен шектелмейді. Оның тәрбиелік және әлеуметтік мәнін түсіндіру маңызды.

Мысалы, бата беру дәстүрінің астарында үлкеннің ақылын тыңдау, ізгі тілек айту, жауапкершілікке тәрбиелеу секілді құндылықтар жатыр. Үлкенге сәлем беру – құрмет мәдениетін қалыптастырады. Қонақжайлық – адамдар арасындағы өзара сыйластықты нығайтады. Асар – қоғам мүшелерінің бір-біріне қолдау көрсетуінің үлгісі. Осындай дәстүрлердің мәнін жас ұрпаққа түсіндіру арқылы ұлттық құндылықтар өмірлік тәжірибеге айналады.

Қазіргі заманда ұлттық бірегейлік мәселесі ақпараттық кеңістікпен де тығыз байланысты. Әлеуметтік желілер мен цифрлық платформалар жастарға әлемнің әр түкпіріндегі мәдениеттермен танысуға мүмкіндік береді. Бұл – үлкен мүмкіншілік. Сонымен бірге ақпарат көлемінің артуы адамның өз мәдени тамырынан алыстауына да әсер етуі мүмкін. Сондықтан бүгінгі қоғамда ақпараттық мәдениетпен қатар, ұлттық мәдени сауаттылықтың маңызы артып отыр.

Жас ұрпақ әлемдік мәдениеттен хабардар бола отырып, өзінің ұлттық болмысын да сақтай білуі қажет. Өзге мәдениеттерді құрметтеу мен өз мәдениетін бағалау бір-біріне қайшы ұғымдар емес. Керісінше, өзінің тарихи және мәдени негізін жақсы білетін адам басқа халықтардың құндылықтарына да құрметпен қарай алады. Бұл – ашық әрі толерантты қоғам қалыптастырудың маңызды алғышарттарының бірі.

Ұлттық бірегейлікті қалыптастыруда отбасының рөлі ерекше. Бала ең алғашқы құндылықтарды отбасынан үйренеді. Үлкендердің қарым-қатынасы, сөйлеу мәдениеті, еңбекке көзқарасы, туған жерге деген құрметі баланың дүниетанымына әсер етеді. Сондықтан ұлттық тәрбиені тек мектепке немесе белгілі бір мекемелерге жүктеу жеткіліксіз. Бұл – отбасы, білім беру ұйымдары, мәдениет саласы және жалпы қоғам болып атқаратын ортақ міндет.

Білім беру жүйесі де рухани сабақтастықты қамтамасыз етудің маңызды алаңы. Тарих, әдебиет, өнер, өлкетану бағыттарындағы білімді заманауи әдістермен ұсыну жасөспірімдердің ұлттық мәдениетке қызығушылығын арттыра алады. Ұлттық мұраны тек оқулықтағы мәлімет ретінде емес, өмірмен байланысты құндылық ретінде түсіндіру оның тәрбиелік әсерін күшейтеді.

Қазақ қоғамының рухани дамуында әдебиет пен өнердің де орны айрықша. Абайдың ойлары, әл-Фарабидің ғылыми мұрасы, Қожа Ахмет Ясауидің рухани-этикалық еңбектері, жыраулардың елдік пен бірлік туралы толғаулары, қазақтың ауыз әдебиеті – ұрпаққа ой салатын мол мұра. Олардың әрқайсысы өз дәуірінің ерекшелігін таныта отырып, адамгершілік, білім, әділет, жауапкершілік, елдік секілді жалпыадамзаттық құндылықтарды насихаттайды.

Ұлттық бірегейлік қатып қалған түсінік емес. Қоғам өзгерген сайын оның мазмұны да жаңа сипаттарға ие болады. Бүгінгі қазақстандық қоғам үшін ұлттық бірегейлік – тарихи мұраны сақтау мен заманауи дамуды үйлестірумен байланысты. Білімді болу, еңбек ету, заңды құрметтеу, қоғамдық жауапкершілік таныту, қоршаған ортаға ұқыпты қарау, цифрлық мәдениетті сақтау да қазіргі ұлттық құндылықтардың мазмұнын толықтырады.

Осы тұрғыдан алғанда рухани сабақтастық – өткен мен бүгінді жалғайтын көпір. Өткеннен жеткен құндылықтар қазіргі ұрпақтың санасында жаңа мазмұнмен жалғасып, келесі буынға беріледі. Бұл үдерісте әрбір азаматтың үлесі бар. Тілді құрметтеу, ұлттық дәстүрді білу, тарихи орындарды қадірлеу, отбасы құндылықтарын сақтау, жас ұрпаққа дұрыс бағыт көрсету сияқты қарапайым әрекеттердің өзі ұлттық сананың қалыптасуына әсер етеді.

Ұлттың беріктігі оның материалдық жетістіктерімен ғана өлшенбейді. Оның рухани тұтастығы, тарихи жады, мәдени мұрасы және ұрпақтар арасындағы байланысы да маңызды. Өткенін бағалайтын, бүгінін түсінетін және болашағына жауапкершілікпен қарайтын қоғам ғана өзінің ұлттық болмысын сақтай отырып, жаңа заманға нық қадам баса алады.

Сондықтан ұлттық бірегейлік пен рухани сабақтастық – тек мәдениет саласының немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мәселесі емес, бүкіл қоғамға ортақ құндылық. Ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан жақсы қасиеттерді сақтап, оларды заман талабына сай дамыту – ұлттық мұраны келешекке жеткізудің тиімді жолы.

Ұлттық құндылықтың өміршеңдігі оны қаншалықты жиі айтатынымызбен емес, күнделікті өмірде қаншалықты ұстанатынымызбен өлшенеді. Тарихын таныған, тілін құрметтеген, дәстүрінің мәнін түсінген, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінген ұрпақ – рухани сабақтастықтың нақты көрінісі. Ал мұндай ұрпақтың қалыптасуы ұлттық бірегейліктің берік негізін қалыптастырады.

Қорыта айтқанда, ұлттық бірегейлік – өткеннен жеткен мұра ғана емес, бүгін қалыптасып, ертеңге жалғасатын рухани құндылық. Тарихын таныған, тілін құрметтеген, дәстүрін дәріптеген ұрпақ қана ұлттық болмысын сақтай алады. Рухани сабақтастық – ұлттың өткенін бүгінмен жалғап, болашаққа жол ашатын алтын көпір.

 

 

 Б.Абдрахман

Түркістан облысы дін істер басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ – нің

теолог маманы