Мақалада радикалды дүниетанымның қалыптасуы барысында өмір мен өлім туралы түсініктердің өзгеруі қарастырылады. Кейбір радикалды идеологиялық жүйелерде адамның күнделікті өмірі, әлеуметтік байланыстары мен азаматтық жауапкершілігі құнсызданып, өлім немесе өзін құрбан ету белгілі бір мақсатқа жетудің ерекше тәсілі ретінде қабылдануы мүмкін. Мұндай өзгерістер адамның әлеуметтік ортаға қатынасына, мінез-құлқына және зорлық-зомбылықты қабылдау ерекшелігіне ықпал етеді.

Зерттеудің мақсаты – өмір мен өлім ұғымдарының радикалды дискурста қалай қайта түсіндірілетінін талдау және бұл құбылыстың алдын алу мен оңалту жұмыстарында қолдануға болатын тәсілдерді көрсету. Мақалада діни дүниетанымдағы өмірдің құндылығы теологиялық дәлел ретінде емес, радикалды интерпретацияларға қарсы тұра алатын құндылықтық және мәдени ресурс ретінде қарастырылады. Сонымен бірге сыни ойлау, балама нарративтер, әлеуметтік байланыстарды нығайту және кешенді қолдау жұмыстарының маңызы талданады.

Соңғы жылдары радикалдану мен зорлық-зомбылықтың алдын алу мәселесі тек қауіпсіздік немесе құқықтық саланың ғана емес, әлеуметтік және гуманитарлық зерттеулердің де маңызды бағыттарының біріне айналды. Радикалды көзқарастардың қалыптасуына бір ғана себеп әсер етеді деу қиын. Бұл үдеріске адамның әлеуметтік ортасы, жеке тәжірибесі, психологиялық жағдайы, ақпараттық кеңістігі және белгілі бір идеяларды қабылдау ерекшелігі қатар ықпал етуі мүмкін.

Осы мәселелердің ішінде адамның өмір мен өлім туралы түсінігінің өзгеруі ерекше назар аудартады. Радикалды дүниетаным ықпалында кейбір адамдардың қалыпты әлеуметтік өмірге деген қызығушылығы төмендеп, өлім белгілі бір идеялық мақсатпен байланыстырылған ерекше құбылыс ретінде қабылдануы мүмкін. Мұндай жағдайда білім алу, еңбек ету, отбасы алдындағы жауапкершілік және қоғаммен байланыс сияқты өмірлік құндылықтар екінші кезекке ығысады.

Мақаланың мақсаты – радикалды дүниетанымда өмір мен өлім ұғымдарының қалай өзгеретінін талдау және осындай көзқарастардың алдын алу мен түзетуде қолдануға болатын кешенді тәсілдерді қарастыру.

1. Радикалды дүниетанымдағы өмір мен өлім ұғымдарының өзгеруі

Радикалды идеология белгілі бір құндылықтар жүйесін абсолюттендіру арқылы адамның бұрынғы дүниетанымдық бағдарларын өзгертуі мүмкін. Бұл жағдайда адамның жеке өмірі, әлеуметтік міндеттері мен болашақ жоспарлары бір ғана идеологиялық мақсатпен салыстырғанда маңызын жоғалта бастайды.

Қалыпты жағдайда адам өмірін білім, еңбек, отбасы, кәсіби даму және әлеуметтік қатынастар арқылы жоспарлайды. Ал радикалды ортада бұл байланыстар әлсіреп, адам өзін қоғамнан бөлек немесе оған қарсы тұрған топтың мүшесі ретінде қабылдауы мүмкін. Осылайша қоғамға қатысты сенімсіздік күшейіп, әлеуметтік оқшаулану пайда болады.

Мәселе адамның өлім туралы ойлануында емес. Өлім – адамзат мәдениетінде ежелден талқыланып келе жатқан табиғи және философиялық құбылыс. Қауіп өлімнің белгілі бір идеологиялық мақсатқа жетудің ерекше немесе тартымды жолы ретінде ұсынылуынан туындайды. Осындай жағдайда өлімді романтизациялау орын алады.

2. Радикалды нарративтер және зорлықты ақтау тетіктері

Радикалды нарративтердің маңызды ерекшеліктерінің бірі – күрделі қоғамдық мәселелерді қарапайым әрі қарама-қайшы схема арқылы түсіндіру. Әлем «біз» және «олар», «дұрыс» және «бұрыс», «адал» және «жау» сияқты екіге бөлінген жүйе ретінде көрсетілуі мүмкін.

Мұндай тәсіл адамның балама пікірлерді қабылдау мүмкіндігін шектейді. Өзге көзқарастағы адамдар нақты әлеуметтік топ ретінде емес, қарсы тараптың жинақталған бейнесі ретінде қабылдана бастайды. Нәтижесінде олардың құқықтары мен өмірінің құндылығына қатысты түсініктер де өзгеруі ықтимал.

Радикалды идеология эмоциялық әсер ету тәсілдерін де қолданады. Қорқыныш, ашу, әділетсіздік сезімі немесе топқа тиесілі болуға деген қажеттілік белгілі бір нарративті қабылдауды күшейте алады. Сондықтан профилактикалық жұмыста адамның сол идеяны қабылдауына әсер еткен әлеуметтік және психологиялық жағдайларды да ескеру қажет.

3. Діни мәтіндерді радикалды интерпретациялау мәселесі

Діни негіздегі радикалды дискурсты талдағанда мәтіннің өзі мен оның белгілі бір ортадағы түсіндірмесін ажырата білу маңызды. Бір діни мәтін әртүрлі тарихи және мәдени жағдайларда әрқалай түсіндірілуі мүмкін. Сондықтан қандай да бір дәйекті жалпы мағыналық жүйеден бөліп алып, белгілі бір идеяны дәлелдеуге пайдалану біржақты қорытындыға әкелуі ықтимал.

Контекстен тыс түсіндіру кезінде мәтіннің тарихи жағдайы, қолданылу аясы және балама түсіндірулері ескерілмейді. Кей жағдайда тек белгілі бір ұстанымды қолдайтын дәйектер таңдалып, оған қарама-қайшы түсіндірмелер назардан тыс қалады.

Бұл мәселені зерттеуде негізгі назар мәтіннің қалай қолданылып отырғанына аударылуы тиіс. Яғни оның қандай мақсатпен пайдаланылғаны, қандай аудиторияға бағытталғаны және оқырманды қандай әрекетке итермелейтіні талданады. Осы тұрғыдан сыни ойлау мен ақпараттық сауаттылықтың маңызы артады.

4. Өмір құндылығы және балама дүниетанымдық бағдар

Радикалды дүниетанымды түзету тек бұрынғы идеяларды теріске шығарумен шектелмеуі тиіс. Адамға оның өмірлік перспективаларын кеңейтетін, әлеуметтік байланыстарын күшейтетін және болашаққа қатысты нақты мақсаттар қоюына мүмкіндік беретін балама бағдарлар қажет.

Мұндай құндылықтардың қатарына адам өмірінің маңыздылығы, жеке жауапкершілік, отбасы, білім, еңбек, кәсіби даму және қоғамға пайдалы болу сияқты ұстанымдарды жатқызуға болады. Бұл құндылықтар адамның өмірін тек белгілі бір идеяға қызмет ететін құрал ретінде емес, өзін дамытуға және әлеуметтік қатынастарды қалыптастыруға мүмкіндік беретін кеңістік ретінде қабылдауына ықпал етеді.

Діни және мәдени дәстүрлер де белгілі бір дүниетанымдық ресурс ретінде қарастырылуы мүмкін. Оларды профилактикалық жұмыста уағыз ретінде емес, зорлықты ақтайтын біржақты түсіндірулерге қарсы тұра алатын құндылықтық негіз ретінде пайдалануға болады.

5. Профилактика және оңалту жұмыстарындағы кешенді тәсіл

Радикалды дүниетанымды өзгерту немесе оның алдын алу бір ғана әдіске негізделмеуі тиіс. Әр адамның радикалды идеяларды қабылдауына әсер еткен жағдайлар әртүрлі болғандықтан, жұмыс та жеке ерекшеліктерді ескере отырып ұйымдастырылуы жөн.

Бірінші бағыт – дүниетанымдық және ақпараттық жұмыс. Оның мақсаты адамның ақпаратты сыни қабылдау қабілетін дамыту, манипуляциялық тәсілдерді тануға үйрету және біржақты пікірлерді балама көзқарастармен салыстыруға мүмкіндік жасау.

Екінші бағыт – психологиялық қолдау. Үшінші бағыт – әлеуметтік бейімдеу. Білімге, еңбекке, отбасыға және қоғамға қайта араласу адамның өмірлік мақсаттарын кеңейтіп, әлеуметтік байланыстарын қалпына келтіруге ықпал етеді.

Осы бағыттар өзара байланыста жүргізілген жағдайда оңалту жұмысы тек белгілі бір идеяны өзгертуге емес, адамның жалпы өмірлік жағдайын жақсартуға бағытталады.

Радикалды дүниетанымның қалыптасуын зерттеуде адамның өмір мен өлім туралы түсініктеріндегі өзгерістерге назар аудару маңызды. Кейбір радикалды нарративтер қалыпты әлеуметтік өмірдің құндылығын төмендетіп, қоғаммен байланысты әлсіретіп, зорлық-зомбылықты белгілі бір мақсатқа жетудің құралы ретінде ақтауға ұмтылуы мүмкін.

Мұндай жағдайда профилактика мен оңалту жұмыстары тек тыйым салу немесе белгілі бір идеяны теріске шығарумен шектелмеуі тиіс. Адамға балама өмірлік мақсаттар, әлеуметтік байланыстар және конструктивті дүниетанымдық бағдар ұсыну қажет.

Осылайша, радикалды дүниетанымды түзету – тек көзқарасты өзгерту емес. Ол адамның әлеуметтік байланыстарын, өмірлік мақсаттарын және қоғамдағы орнын қайта қарастырумен байланысты кешенді үдеріс. Сондықтан профилактика мен оңалту жұмыстары дүниетанымдық, психологиялық және әлеуметтік бағыттарды өзара байланыстыра отырып жүргізілген жағдайда анағұрлым нәтижелі болуы мүмкін.

 

С.Маханбетов 

Түркістан облысының дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы»

КММ-нің маманы