Діни сенім – адам өміріндегі маңызды рухани құндылықтардың бірі. Ол адамның дүниетанымына, мінез-құлқына, өмірлік ұстанымдарына және қоғаммен қарым-қатынасына әсер етеді. Діни сенімнің қалыптасуы әртүрлі әлеуметтік факторлармен тығыз байланысты. Адамның қандай дінді ұстануы немесе дінге деген көзқарасының қалыптасуы оның өскен ортасына, отбасындағы тәрбиесіне, білім алуына, мәдениетіне және қоғамдағы әлеуметтік қатынастарға байланысты болады. Сондықтан діни сенімді тек жеке адамның таңдауы ретінде ғана емес, әлеуметтік ортаның ықпалымен қалыптасатын құбылыс ретінде де қарастыру қажет.

Отбасы – діни сенімнің қалыптасуына әсер ететін негізгі әлеуметтік орталардың бірі. Бала кішкентай кезінен бастап ата-анасының іс-әрекетін, әдет-ғұрпын және өмірге деген көзқарасын бақылап өседі. Егер отбасында діни құндылықтарға ерекше мән берілсе, бала да сол құндылықтарды қабылдап, діни дәстүрлерді ұстануға бейім болуы мүмкін. Мысалы, ата-анасының діни мерекелерді атап өтуі, ғибадат жасауы және адамгершілікке тәрбиелеуі баланың дүниетанымына ықпал етеді. Дегенмен әр адамның діни сенімі міндетті түрде ата-анасының сенімімен бірдей бола бермейді. Өсе келе адам өз көзқарасын қалыптастырып, діни мәселелерге жеке шешімі арқылы баға бере алады.

Білім беру жүйесі мен адамның алған білімі де діни сенімнің қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Мектеп, жоғары оқу орындары және басқа да білім беру орталықтары адамның ойлау қабілетін дамытып, дүниетанымын кеңейтеді. Білім алу барысында адам әртүрлі діндер, олардың тарихы, мәдениеті және қоғамдағы орны туралы мәліметтер алады. Бұл оған діни сенімдерді тереңірек түсінуге, басқа адамдардың көзқарастарына құрметпен қарауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар сыни ойлау қабілетінің дамуы адамның діни ақпаратты саралап, өз пікірін саналы түрде қалыптастыруына көмектеседі. Білім мен діни сенім бір-біріне міндетті түрде қарама-қайшы емес, олар адамның рухани және зияткерлік дамуына қатар ықпал ете алады.

Қоғамдық орта мен достардың ықпалы да діни көзқарастың дамуына әсер етеді. Адам күнделікті өмірде араласатын адамдардың пікірлері мен әрекеттерінен белгілі бір деңгейде үлгі алады. Егер адамның айналасындағы адамдар діни құндылықтарды құрметтесе, ол да сол ортадағы дәстүрлер мен ұстанымдарға қызығушылық танытуы мүмкін. Діни қауымдастықтар адамдарға өздерін белгілі бір топтың мүшесі ретінде сезінуге, қолдау табуға және ортақ құндылықтарды бөлісуге мүмкіндік береді. Кейбір адамдар үшін діни орта қиын кезеңдерде рухани демеу болып, жалғыздық сезімін азайтуға көмектеседі. Алайда әлеуметтік қысым да адамның діни ұстанымына әсер етуі мүмкін. Сондықтан сенім мәселесінде адамның жеке таңдауы мен еркіндігін құрметтеу маңызды.

Мәдениет, ұлттық дәстүрлер мен тарихи мұра да діни сеніммен тығыз байланысты. Көптеген халықтардың салт-дәстүрлері, мерекелері мен әдет-ғұрыптары діни түсініктермен астасып жатады. Қазақстан қоғамында ислам діні тарихи және мәдени тұрғыдан маңызды орын алады, сонымен бірге елімізде басқа да діни сенім өкілдері өмір сүреді. Діни дәстүрлер кейбір ұлттық әдет-ғұрыптардың сақталуына және ұрпақтар арасындағы рухани байланыстың нығаюына ықпал етеді. Осы арқылы адам өзінің мәдени тамырын танып, қоғамдағы орнын түсіне алады. Дегенмен ұлттық мәдениет пен діни сенімнің арақатынасы әр адамда әртүрлі болуы мүмкін.

Әлеуметтік-экономикалық жағдайлар мен адамның өмірлік тәжірибесі де діни сенімге ықпал етеді. Қиындықтар, жақын адамынан айырылу, жұмыссыздық немесе өмірдегі белгісіздік кейбір адамдарды рухани қолдау іздеуге жетелейді. Мұндай жағдайда дін адамға үміт беріп, өмірдің мәнін түсінуге және қиындықтарды жеңуге көмектесуі мүмкін. Сонымен қатар қоғамдағы тұрақтылық, әлеуметтік қолдау және адамның өмір сүру жағдайы оның дүниетанымына әсер етеді. Алайда адамның дінге келуін тек материалдық жағдаймен түсіндіру дұрыс емес, себебі діни сенімнің қалыптасуына көптеген жеке және қоғамдық себептер қатар ықпал етеді.

Ақпараттық технологиялар мен бұқаралық ақпарат құралдарының дамуы да діни сенімнің қалыптасу ерекшеліктерін өзгертті. Интернет пен әлеуметтік желілер арқылы адамдар әртүрлі діндер туралы ақпарат алып, діни тақырыптарды талқылай алады. Онлайн дәрістер, электронды кітаптар және бейнематериалдар діни білімге қол жеткізуді жеңілдетті. Сонымен бірге интернетте жалған ақпараттың, діни төзімсіздікті насихаттайтын материалдардың таралу қаупі де бар. Сол себепті ақпарат көздерін дұрыс таңдап, мәліметтердің сенімділігін тексеру маңызды. Адамның ақпараттық сауаттылығы оның діни мәселелерге саналы көзқарас қалыптастыруына көмектеседі.

Діни сенімнің қалыптасуы – отбасы, білім, әлеуметтік орта, мәдениет, экономикалық жағдай және ақпараттық кеңістік сияқты көптеген факторлардың өзара ықпалы арқылы жүретін күрделі үдеріс. Бұл факторлардың әрқайсысы адамның дүниетанымына өзінше әсер етеді. Діни сенім адамға рухани тірек болып, адамгершілік құндылықтарды бағалауға және қоғаммен байланысын нығайтуға көмектесуі мүмкін. Сонымен бірге қоғамда әртүрлі діни көзқарастардың бар екенін түсіну, өзге сенім өкілдеріне құрметпен қарау және ар-ождан бостандығын сақтау маңызды. Адамның діни ұстанымы саналы таңдау мен еркіндікке негізделген жағдайда, қоғамдағы өзара түсіністік пен сыйластықтың дамуына оң ықпал етеді.

 

 Қ.Молдабек

Түркістан облысы дін істері басқармасының

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің

теолог маманы