Қоғамның болашағы, ең алдымен, оның жас ұрпағының қандай құндылықтарды бойына сіңіріп өсетініне байланысты. Жас буынның білімді, білікті болуы маңызды болғанымен, оның адамгершілік қасиеті, ішкі мәдениеті, жауапкершілігі мен елге деген сүйіспеншілігі одан да үлкен мәнге ие. Себебі алған білімін қандай мақсатта пайдаланатынын адамның дүниетанымы мен рухани ұстанымы айқындайды. Осы тұрғыдан алғанда, өскелең ұрпаққа тәрбие беру – тек отбасының немесе білім беру ұйымдарының міндеті емес, бүкіл қоғамға ортақ жауапкершілік.

Бүгінгі бала ақпараттық кеңістіктің белсенді тұтынушысына айналды. Интернет, әлеуметтік желілер, түрлі цифрлық платформалар арқылы жасөспірім әлемнің кез келген түкпіріндегі ақпаратпен таныса алады. Мұның пайдалы тұстары көп болғанымен, оның кері әсерлері де жоқ емес. Өйткені жас адамның талғамы мен дүниеге көзқарасы толық қалыптасып үлгермеген кезеңде сырттан келетін кез келген идея оның мінез-құлқына ықпал етуі мүмкін. Сондықтан қазіргі тәрбие жұмысы бұрынғыдан да мазмұнды, терең әрі жүйелі болуы қажет.

Рухани тәрбие адамның ішкі дүниесін қалыптастыруға бағытталады. Ол адалдық, мейірімділік, ар-ұят, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, жауапкершілік, еңбекқорлық, отансүйгіштік сияқты қасиеттерді күнделікті өмірде орнықтырудан көрінеді. Мұндай құндылықтар баланың бойына бір күнде сіңбейді. Олар отбасындағы қарым-қатынас, мектептегі орта, достар арасындағы байланыс, қоғамдық орта және жеке тәжірибе арқылы біртіндеп қалыптасады.

Тәрбиенің алғашқы әрі ең маңызды ортасы – отбасы. Бала дүниеге келген сәттен бастап айналасындағы адамдардың іс-әрекетін бақылап, олардың сөзін, қарым-қатынасын, әдетін бойына қабылдайды. Сондықтан ата-ананың баласына айтқан ақылынан гөрі, өз мінез-құлқының тәрбиелік ықпалы басым болуы мүмкін. Егер үйде бір-біріне құрметпен қарау, шындықты айту, еңбекке жауапкершілікпен қарау қалыптасса, бала мұны табиғи құндылық ретінде қабылдайды. Ал керісінше, үлкендер сөз жүзінде бір нәрсені талап етіп, өздері оған қарама-қайшы әрекет жасаса, балада сенімсіздік пайда болады.

Отбасындағы тәрбиенің тағы бір маңызды қыры – балаға жауапкершілік жүктеу. Өз бөлмесін жинау, үй шаруасына көмектесу, уәдесінде тұру, уақытын дұрыс жоспарлау сияқты қарапайым әрекеттер баланың дербестігін арттырады. Жауапкершілікті сезінген бала өзінің ісінің нәтижесін бағалауға үйренеді. Бұл қасиет кейін оның оқуына, мамандық таңдауына және қоғамдық өміріне де әсер етеді.

Мектеп қабырғасында рухани-адамгершілік тәрбиені жүзеге асырудың мүмкіндігі кең. Ұстаз оқушыға тек пәндік білім беруші емес, оның тұлғалық қалыптасуына ықпал ететін бағыт-бағдар беруші тұлға. Мұғалімнің әділдігі, сабырлылығы, әр оқушыға құрметпен қарауы тәрбиенің маңызды үлгісі болып саналады. Оқушы өзін сыйлайтын, пікірін тыңдайтын ортада өз ойын еркін жеткізуге, өзгенің пікірін құрметтеуге үйренеді.

Көрсету, табиғатты қорғау акцияларына қатысу, мұқтаж жандарға көмек ұйымдастыру арқылы жас адам өзінен басқа адамдардың да қажеттіліктері мен сезімдері бар екенін түсінеді. Бұл әрекеттер жауапкершілік пен әлеуметтік белсенділікті қалыптастырады. Ең бастысы, қайырымдылықты міндет ретінде емес, адамның ішкі қажеттілігі ретінде қабылдауға жағдай жасау керек.

Қазіргі кезеңде цифрлық мәдениетті қалыптастыру да тәрбиенің ажырамас бөлігіне айналды. Жасөспірім ақпаратты қабылдаумен қатар, оны талдай, салыстыра және бағалай білуі тиіс. Әлеуметтік желідегі кез келген ақпаратты шындық ретінде қабылдамау, жалған мәліметті ажырату, өзгенің жеке шекарасын құрметтеу, интернетте әдепті қарым-қатынас жасау – бүгінгі ұрпаққа қажетті дағдылар. Рухани мәдениеті қалыптасқан адам виртуалды кеңістікте де өзінің жауапкершілігін ұмытпайды.

Тәрбиеде жазалау мен тыйым салудан гөрі, түсіндіру мен сенімге негізделген тәсілдің нәтижесі жоғары. Баланың қателесуіне мүмкіндік беріп, оның себебін бірге талдау қажет. Қателік жасаған жасөспірімді бірден кінәлау оның ішкі қарсылығын күшейтуі мүмкін. Ал өз әрекетінің салдарын түсінуге бағыттау жауапкершілік сезімін қалыптастырады. Ересектердің міндеті – баланың әр қадамын бақылау емес, дұрыс таңдау жасауға үйрету.

Бұл бағытта отбасы, мектеп және қоғам арасындағы байланысты күшейтудің маңызы зор. Ата-ана баланың оқу үлгеріміне ғана емес, оның достарына, қызығушылықтарына, көңіл күйіне және бос уақытын қалай өткізетініне де назар аударуы керек. Мектеп ата-анамен тек мәселе туындаған кезде емес, баланың дамуына қатысты ортақ мақсаттарды талқылау үшін тұрақты байланыс орнатқаны жөн. Ал қоғам жастардың пайдалы бастамаларын қолдап, олардың өз қабілетін көрсетуіне мүмкіндік бергені дұрыс.

Қорытындылай келе, тұлғаның қалыптасуы көптеген факторлардың өзара ықпалы арқылы жүзеге асады. Отбасының жылуы, ұстаздың өнегесі, ұлттық құндылықтар, кітап пен өнер, қоғамдық орта және заманауи ақпараттық мәдениет бір-бірін толықтырғанда ғана тәрбиенің нәтижесі берік болады. Жас адамның жүрегіне ізгілік ұғымын орнықтыру, оны өз таңдауына жауап бере алатын деңгейге жеткізу – бүгінгі қоғамның ортақ міндеті.

 

 

    Н.Дүйсебай

Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ           

 теолог маманы