Радикалды ортаға тартатын негізгі себептердің бірі – адамның психологиялық әлсіз сәттерін пайдалану. Көп жағдайда адам радикалды идеологияға бірден сеніп кетпейді. Бұл процесс біртіндеп жүреді. Әсіресе өмірден өз орнын таба алмай жүрген, өзін жалғыз сезінетін, қоғамнан шет қалған немесе ішкі күйзелісті бастан кешіріп жүрген адамдар мұндай ықпалға тез түседі. Психологтардың пікірінше, адам ең алдымен «мен кіммін?», «мені кім түсінеді?», «өмірімнің мәні қандай?» деген сұрақтарға жауап іздей бастайды. Осындай кезеңде радикалды топтар адамға жалған қолдау көрсетіп, өздерін «ақиқат жолындағы орта» ретінде таныстырады.

Көптеген жастар радикалды ортаға діни білім үшін емес, психологиялық қажеттілік арқылы кіреді. Себебі мұндай топтар адамды тыңдайды, мақтайды, маңызды адам ретінде көрсетеді. «Сен ерекше жансың», «біз ғана дұрыс жолдамыз», «қоғам сені түсінбейді» деген сөздер адамның эмоциясына әсер етеді. Өзін бағаланбаған сезінген адам үшін мұндай қолдау өте маңызды болып көрінеді. Нәтижесінде ол сол ортаға эмоционалды түрде байланып қалады.

Радикалды идеологияны насихаттайтын топтардың басты тәсілдерінің бірі – «ақиқат тек бізде» деген ұстанымды қалыптастыру. Олар өз көзқарастарынан басқа пікірдің бәрін қате деп көрсетеді. Уақыт өте келе адам басқа адамдарға күмәнмен қарап, қоғамнан алыстай бастайды. Кейде қорқыныш арқылы да ықпал етеді. «Қоғам бұзылып кетті», «бәрі адасқан», «сен құтылуың керек» деген секілді ойлар адамның санасында үрей қалыптастырады. Мұндай психологиялық қысым адамды біртіндеп өз ортасынан оқшаулап, тек радикалды топтың пікіріне сенуге итермелейді.

Жалғыздық пен әлеуметтік оқшаулану да үлкен рөл атқарады. Отбасымен түсініспеушілік, достардың болмауы, қоғамнан шет қалу сезімі адамның ішкі әлсіздігін күшейтеді. Осындай кезде радикалды топтар «отбасы» секілді көрініп, адамды өз ортасына тартуға тырысады. Олар қолдау көрсеткендей болады, пікірін тыңдайды, өздерін жанашыр етіп көрсетеді. Уақыт өте келе адам сол ортаны шынайы өмірден жақын қабылдай бастайды.

Психологиялық күйзеліс те радикалдануға әсер етеді. Өмірдегі қиындықтар, әділетсіздік сезімі, сәтсіздік, ауыр стресс, буллинг немесе реніш адамның эмоциялық тұрақтылығын әлсіретеді. Мұндай сәтте адам кінәлі біреуді іздей бастайды. Радикалды идеологиялар дәл осы ашу мен ренішті пайдаланып, қоғамға, адамдарға немесе белгілі бір топтарға қарсы өшпенділік қалыптастыруға тырысады. Олар адамның эмоциясын басқарып, агрессияны «әділет үшін күрес» ретінде көрсетуі мүмкін.

Сонымен қатар сыни ойлау қабілетінің әлсіз болуы да қауіпті факторлардың бірі. Егер адам ақпаратты тексермей қабылдаса, эмоциямен шешім шығарса немесе тек біржақты пікір тыңдаса, манипуляцияға тез түседі. Әсіресе әлеуметтік желілердегі қысқа видеолар, агрессивті уағыздар мен әсерлі сөздер адамның санасына тез ықпал етеді. Интернет алгоритмдері адам көрген дүниеге ұқсас контентті қайта-қайта шығара берген сайын, ол бір ғана көзқарасты дұрыс деп қабылдай бастайды. Нәтижесінде адам балама пікірлерді тыңдамай, қоғамнан біртіндеп алыстайды.

Жастар арасында еліктеу факторы да жиі кездеседі. Кейбір радикалды тұлғалар өздерін батыл, ерекше немесе «шындық үшін күресуші» етіп көрсетеді. Өмірлік тәжірибесі аз жастар сондай адамдарға еліктеп, олардың идеяларын қабылдап кетуі мүмкін. Орта әсері де өте күшті. Егер адам ұзақ уақыт белгілі бір топтың ішінде жүрсе, біртіндеп солар сияқты ойлап, солардың пікірін қайталай бастайды. Бұл психологиядағы топтық ықпал құбылысына жатады.

Қазіргі таңда радикалданудың басым бөлігі интернет арқылы жүруде. Әлеуметтік желілерде эмоцияға құрылған контент тез таралады. Кейбір парақшалар дінді желеу етіп, қоғамға қарсы ойларды насихаттайды, адамдарды «біз» және «олар» деп бөледі. Осындай материалдарды ұзақ уақыт көрген адамда қорқыныш, сенімсіздік және қоғамнан оқшаулану сезімі қалыптасады. Кейбір жағдайларда адам өз отбасынан, достарынан алыстап, тек интернеттегі радикалды ортаның пікіріне сенетін деңгейге жетеді.

Сондықтан радикализмнің алдын алу тек тыйым салумен шектелмеуі керек. Ең маңыздысы – адамның психологиялық тұрақтылығын күшейту, жастарға дұрыс орта қалыптастыру, отбасы байланысын нығайту және сыни ойлау қабілетін дамыту. Адам өзін қоғамға қажет, бағалы әрі қорғалған сезінген жерде радикалды идеологиялардың ықпалы әлдеқайда әлсіз болады.

Радикализм адамның санасына күшпен емес, сеніміне әсер ету арқылы енеді. Сондықтан оған қарсы күрестің ең тиімді жолы – сауатты қоғам, мықты отбасы және саналы ұрпақ қалыптастыру.

Г.Бекжан

Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ           

теолог маманы