Заман өзгерген сайын, адамзаттың бағыт алатын компасы – құндылықтардың  да трансформацияға түсуі заңдылық. Бүгінде үлкен буынның «біздің уақытымызда былай емес еді» деген өкініші мен жас буынның «әлем өзгерді, біз де өзгердік» деген сенімділігі жиі қақтығысып жатады. Сырт көзге бұл мораль мен этиканың құлдырауы болып көрінгенімен, мәселеге тереңірек үңілсек, бұл – құндылықтардың жоғалуы емес, олардың жаңаша қабылдануы (ревизиясы) екенін байқаймыз.

Материалдық әлемнен ішкі еркіндікке, бұрынғы заманда табыстылық пен тұрақтылықтың өлшемі нақты еді: үй болуы керек, жұмыс тұрақты болуы тиіс, бір орында ондаған жыл қызмет ету – адалдықтың белгісі саналды. Динамика мен икемділік қазіргі адамдар үшін бір орында байланып қалу емес, әлемді көру, қашықтан жұмыс істеу, үнемі даму маңыздырақ.

Тәжірибе жинау: Зат сатып алғаннан гөрі, саяхатқа шығып әсер алу, жаңа білім игеру («impressions over possessions») құндырақ саналады.

Бұл – жауапкершіліктен қашу емес, еркіндікті жоғары бағалаудың жаңа көрінісі.

Формализмнен шынайылыққа (Authenticity). Көп жағдайда «құндылықтар құлдырады» деген пікір сыртқы формалардың өзгеруінен туындайды. Мысалы, бұрын үлкендердің сөзін үнсіз тыңдау – әдептілік саналса, бүгінде жастар өз шекарасын қорғауды, сыни ойлауды және өз пікірін ашық айтуды құп көреді.

Қазіргі қоғам жасандылық пен «ел не дейді?» деген қасаң қағидалардан шаршады. Сондықтан адамдар өз сезімдерін жасырмайды, психологиялық саулыққа (mental health) мән береді.

Дәстүрлі міндеттердің орнын адам құқықтарын құрметтеу, өзгелердің таңдауына түсіністікпен қарау (толеранттылық) сияқты жаңа этикалық нормалар басты.

 «Адамдар бетпе-бет сөйлесуді қойды, тек телефонға телміреді» деген уәж жиі айтылады. Иә, қарым-қатынас форматы өзгерді. Бірақ бұл жақындық құндылығының жойылғанын білдірмейді.

Желі мен гаджеттер – адамдарды алыстатқан жоқ, керісінше, әлемнің әр түкпіріндегі пікірлестердің басын қосуға, мыңдаған шақырым жердегі жақыныңмен әр секунд сайын байланыста болуға мүмкіндік берді. Бұл – виртуалды эмпатия мен жаһандық қауымдастық сезімінің тууы.

Қорыта келе, қоғамда болып жатқан өзгерістерді «құлдырау» деп бағалау – тым асығыс тұжырым. Кез келген өтпелі кезеңде ескі мен жаңаның тартысы болады. Бүгінгі процесс – адамзаттың рухани тоқырауы емес, керісінше, ескірген, тек форма ретінде ғана қалған қағидалардан арылып, адамның ішкі бостандығына, бақытына және шынайылығына негізделген жаңаша қабылдау кезеңі.

Құндылықтар өлген жоқ, олар жаңа дәуірдің тілінде сөйлей бастады.

Бұрын қатаң иерархия, дәстүрге бағыну маңызды болса, қазір жеке еркіндік пен өзін-өзі таныту алға шықты. Бір буын үшін бұл – тәртіптің әлсіреуі, екінші буын үшін – адам құқығының кеңеюі.

Цифрлық мәдениет те солай: кейбіреулер әлеуметтік желіні үстірттік деп көреді, ал басқалары оны білім мен байланысқа жаңа мүмкіндік дейді.

Отбасы, еңбек, дін, мораль туралы түсініктер де уақытпен бірге өзгереді. Өзгеріс әрдайым жоғалу емес – кейде ол жаңа жағдайға бейімделу.

  Қ.Салықбаев

Ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын

ұйымдастыру бөлімінің басшысы