Отбасы – адам баласының ең алғашқы әлеуметтік ортасы, тұлғалық негізі қаланатын қасиетті мекені. Бала дүниеге келген сәттен бастап, айналасындағы әлемді өз шаңырағындағы қарым-қатынас, анасының мейірімі мен әкесінің қамқорлығы арқылы тани бастайды. Сондықтан да ұлттың болашағы, оның рухани толысуы мен мәдениетінің сақталуы тікелей осы шағын мемлекеттің ішіндегі тәрбие жүйесіне байланысты. Жаһандану дәуірінің дауылы соғып, жат құндылықтар сананы жаулай бастаған бүгінгі заманда, ұлттық тәрбиенің алтын бесігі ретіндегі отбасының рөлі бұрынғыдан да маңыздырақ сипатқа ие болып отыр.

Бала тәрбиесіндегі алғашқы рухани азық – ананың әлдиі мен бесік жырынан басталады. Бесік жыры – жай ғана әуезді әуен емес, ол баланың санасына ұлттық кодты, тілдің дыбыстық жүйесін және бабалар аманатын сіңіретін алғашқы құрал. Ананың дауысы арқылы сәби бойына мейірімділік, жылылық және өз жұртының рухы тарайды. Ес біле келе, бала ата-әженің ертегілері мен аңыз-әңгімелерін тыңдап өседі. Бұл кейінгі кезеңдердегі қиял жүйесін дамытып қана қоймай, жақсы мен жаманды, обал мен сауапты айыра білуге үйретеді. Қазақы тәрбиенің бұл алтын діңгегі баланы өз халқының тарихымен және мәдени тамырымен үзілмейтін жіп арқылы байланыстырып тұрады.

Ұлттық тәрбиенің негізгі өзегі – үлкенді сыйлау, кішіге ізет көрсету сияқты қарапайым, бірақ терең философиялық қағидалардан құралады. Тәрбие үдерісінде «ұят болады» және «обал болады» деген қос ұғымның атқаратын рөлі зор. Бұл тыйымдар мен ескертулер баланың ішкі цензурасын, яғни ар-ожданын қалыптастырады. Қоғамдағы жауапкершілік, қоршаған ортаға деген құрмет және адамгершілік принциптері мектеп қабырғасында емес, дәл осы шаңырақ ішіндегі күнделікті қарым-қатынаста іргетас болып қаланады. Бала үйде не көрсе, түзде соны істейді. Әкесінің анасына деген сыйластығын, анасының әкесіне деген құрметін көріп өскен бала болашақта өзі де өнегелі отбасын құруға ұмтылады.

Қазіргі таңда отбасылық құндылықтар мен ұлттық тәрбие жүйесі үлкен сын-қатерлерге тап болып отыр. Технологиялық даму мен цифрландыру заманында виртуалды әлем бала тәрбиесіне тікелей араласа бастады. Көптеген шаңырақтарда ата-ана мен бала арасындағы тірі қарым-қатынастың орнын гаджеттер мен әлеуметтік желілер алмастыруда. Бұл үрдіс ұрпақтар сабақтастығының үзілуіне және баланың ұлттық болмыстан алшақтауына әкеп соғуда. Телефон экранынан шетелдік контентті көріп өскен бала өзге мәдениеттің ықпалына тез түседі. Міне, осындай кезеңде отбасындағы рухани атмосфераны сақтап қалу – ұлттық қауіпсіздік мәселесімен тең екенін түсінуіміз қажет.

Бұл мәселені шешудің төте жолы – отбасындағы қазақы орта мен ана тілінің үстемдігін қалпына келтіру. Тіл – ұлттың жаны. Егер шаңырақ ішінде ана тіліне деген құрмет болмаса, бала ешқашан өз ұлтының патриоты болып қалыптаса алмайды. Отбасы мүшелерінің бірге кітап оқуы, ұлттық ойындар ойнауы, бір дастарқан басында жиналып, өткен күн мен болашақ жоспарларды талқылауы баланың отбасына деген байлаулылығын арттырады. Осындай сәттерде бала өзінің жалғыз еместігін, артында үлкен бір әулеттің, ұлттың тұрғанын сезінеді. Бұл оның бойында ішкі сенімділік пен психологиялық тұрақтылықты қалыптастырады.

Сонымен қатар, қазақ халқының дәстүрлі жанұя үлгісіндегі ер мен әйелдің рөлі де ерекше мәнге ие. Әке – шаңырақтың тірегі, асқар тауы, қорғаны әрі кепілі. Әкенің сөзі, оның іс-әрекеті бала үшін бұлжымас заң және үлгі болуы тиіс. «Әкеге қарап ұл өсер» деген аталы сөз бекер айтылмаған. Ұл бала әкесінен батылдықты, жауапкершілікті, еңбекқорлықты үйренсе, қыз бала анасынан ибалықты, биязылықты, үй шаруасына ұқыптылықты сіңіреді. Ана – үйдің берекесі мен жылуы. Осы екі тұлғаның үйлесімді одағы ғана баланың жан-жақты, үйлесімді дамуына жағдай жасайды. Рухани тепе-теңдік орнаған жерде ғана саналы ұрпақ тәрбиеленеді.

Ұлттық тәрбиенің тағы бір маңызды құрамдас бөлігі – еңбекке баулу. Қазақ отбасыларында бала ерте жастан өз шамасына қарай еңбекке араласқан. Ауылдық жерде мал қайыру, отын жару, қалалық жерде үй тазалау, дүкеннен азық-түлік әкелу сияқты қарапайым міндеттер баланың жауапкершілігін арттырады. Еңбек арқылы бала маңдай тердің қадірін, өзгелердің еңбегін құрметтеуді үйренеді. Бүгінгі таңда баланы шектен тыс аялап, барлық қиындықтан қоршап ұстау – оның болашақта дәрменсіз, өмірге бейімсіз болып өсуіне алып келеді. Нағыз ұлттық тәрбие баланы өмірдің кез келген сынына дайын, еңбекқор және төзімді етіп шығаруды мақсат етеді.

Қорыта айтқанда, мемлекеттің, қоғамның сапасы тікелей әрбір үйдің ішкі мәдениетінен бастау алады. Отбасы – жай ғана бірге тұратын адамдардың тобы емес, ол – ұлттық рухтың, тілдің, ділдің және салт-дәстүрдің сақтаушысы әрі келесі ұрпаққа жеткізуші алтын көпірі. Егер әрбір ата-ана өз перзентіне ұлттық тәрбиенің нәрін дер кезінде бере алса, біздің қоғам жат ағымдар мен рухани дағдарыстардан аман болады. Болашақ ұрпақтың саналы, ұлтжанды және бәсекеге қабілетті болуы – бүгінгі біздің отбасымыздағы тәрбие сапасына тікелей байланысты. Шаңырағымыздың уығы мықты, керегесі кең болып, одан ұлт мүддесін ойлайтын азаматтар көптеп шықсын.

 

             А.Дүйсенбай

            Түркістан облысының дін істері басқармасының

           «Дін мәселелерін зерттеу орталығы»

           КММ-нің  теолог маманы