Адамзат тарихында дін мен ғылым мәселесі үнемі қызу пікірталас тудырып келген тақырыптардың бірі. Кейбір адамдар бұл екеуін бір-біріне қарсы құбылыс ретінде қабылдаса, енді біреулер оларды бір-бірін толықтыратын таным жолдары деп түсінеді. Шын мәнінде, дін мен ғылым – адамның әлемді, өмірді және өзінің болмысын түсінуге бағытталған екі түрлі, бірақ өзара байланысты таным тәсілі. Сондықтан «дін мен ғылым үйлесе ме?» деген сұрақ бүгінгі қоғам үшін ғана емес, адамзат өркениеті үшін де маңызды әрі өзекті.

Дін мен ғылымның мақсаты: Дін мен ғылымның зерттеу нысаны бір болғанымен, олардың әдісі мен мақсаты әртүрлі. Ғылым – табиғат құбылыстарын зерттеп, оның заңдылықтарын тәжірибе мен бақылау арқылы түсіндіруге ұмтылады. Ғылым «қалай?» деген сұраққа жауап береді. Мысалы, ғаламның құрылымы, табиғаттағы процестер, адам ағзасының қызметі – ғылым зерттейтін салалар.

Ал дін адамның өмірінің мәні, жаратылыстың мақсаты, адамгершілік қағидалары мен рухани бағдарын түсіндіреді. Дін «неге?» және «не үшін?» деген сұрақтарға жауап береді. Яғни ғылым табиғатты түсіндіреді, ал дін өмірдің мағынасын айқындайды. Осы тұрғыдан қарағанда, дін мен ғылым бір-біріне қарсы емес, керісінше адам танымының екі түрлі қыры болып табылады.

Тарихқа көз жүгіртсек, дін мен ғылымның үйлесімді дамуы әсіресе ислам өркениетінде айқын көрінеді. Орта ғасырларда мұсылман әлемінде ғылым қарқынды дамып, көптеген ғалымдар адамзат өркениетіне зор үлес қосты. Олар ғылымды дінге қарсы емес, керісінше Жаратушының жаратылысын танудың жолы деп түсінді. Мұсылман ғалымдары астрономия, медицина, математика, философия сияқты салаларда маңызды жаңалықтар ашты. Мысалы, Әбу Насыр әл-Фараби философия мен логика ғылымын дамытуда үлкен рөл атқарды. Ибн Сина медицина ғылымының негізін қалаушылардың бірі саналады. Ал Әл-Хорезми математика мен алгебра ғылымының дамуына зор үлес қосты. Бұл ғалымдардың еңбектері кейін Еуропадағы ғылыми жаңғыруға да ықпал етті. Олардың көзқарасында ғылым – Алланың жаратқан әлемін танудың бір жолы болды.

Қазіргі заманғы кейбір пікірталастарда дін мен ғылымды бір-біріне қарсы қою үрдісі байқалады. Кейбір адамдар ғылым дамыған сайын діннің маңызы азаяды деп есептейді. Алайда тәжірибе көрсеткендей, ғылым адамның техникалық мүмкіндігін арттырғанымен, оның рухани сұрақтарына толық жауап бере алмайды. Ғылым адамға табиғатты игеруге көмектеседі, бірақ «адам не үшін өмір сүреді?», «жақсылық пен жамандықтың өлшемі қандай?» деген сияқты сұрақтарға нақты жауап бермейді. Бұл сұрақтар көбіне философия мен діннің аясында қарастырылады.

Ғылым мен діннің үйлесімді болуы адамның дүниетанымын толықтырады. Ғылым адамға әлемнің құрылымын түсіндірсе, дін оған моральдық бағыт береді. Ғылым – ақылдың, ал дін – жүректің ілімі деп айтуға болады. Көптеген ғалымдар ғылым мен сенімнің үйлесімді болатынын мойындаған. Ғаламның күрделі құрылымы, табиғат заңдарының үйлесімділігі, тіршіліктің нәзік тепе-теңдігі көптеген адамдарды Жаратушы туралы ойлануға жетелейді. Бұл тұрғыдан қарағанда, ғылым адамның таңданысын арттырса, дін сол таңданыстың рухани мәнін түсіндіреді.

Қазіргі жастар үшін ғылым мен дінді дұрыс түсіну өте маңызды. Егер дін тек дәстүр немесе эмоция ретінде қабылданса, ол үстірт түсінік болып қалуы мүмкін. Ал ғылымды рухани құндылықтардан бөлек қарастыру адамды материалистік көзқарасқа алып келуі ықтимал. Сондықтан жастардың дүниетанымы ғылым мен руханияттың үйлесіміне негізделуі қажет. Білімге ұмтылу, зерттеу жүргізу, ойлау – исламда да жоғары бағаланған қасиеттер.

Қорытындылай келе,  дін мен ғылым – бір-біріне қарсы емес, керісінше бірін-бірі толықтыратын таным жолдары. Ғылым табиғаттың заңдылықтарын түсіндірсе, дін адам өмірінің мәні мен рухани бағытын көрсетеді. Тарих та, тәжірибе де олардың үйлесімді өмір сүре алатынын дәлелдейді.

Сондықтан дін мен ғылымды қарсы қоюдан гөрі, олардың ортақ мақсатын – адамзаттың игілігі мен ақиқатты тануды – түсіну маңызды. Ғылым мен руханият үйлескен кезде ғана адамзат өркениеті жан-жақты әрі үйлесімді дамиды.

 

  Ә.Болат 

 

Түркістан облысының дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ–нің

Мақтаарал, Жетісай ауданындағы бөлімінің маманы