Зайырлы мемлекет – дінді жоққа шығаратын жүйе емес. Ол дінді жеке адамның ар-ождан еркіндігі ретінде мойындайды. Әр адам өз сенімін таңдауға, ұстануға немесе ешбір дінді ұстанбауға құқылы. Зайырлылықтың басты мақсаты – қоғамда әртүрлі көзқарастар мен сенімдер қатар өмір сүретін ортада бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау. Сондықтан зайырлылық бір топтың немесе бір діннің мүддесін емес, бүкіл халықтың бірлігін ойлайды.

Зайырлы қоғамда мемлекет пен діннің арасы нақты ажыратылады. Бұл дінді қоғамнан ығыстыру үшін емес, мемлекеттің бейтарап болуын қамтамасыз ету үшін қажет. Егер мемлекет белгілі бір дінді қолдап, оны басқалардан жоғары қойса, онда басқа азаматтардың құқығы тапталуы мүмкін. Сол себепті зайырлылық – әділдікке негізделген жүйе. Мемлекет барлық азаматқа тең қарауы тиіс: мұсылманға да, христианға да, басқа сенім иесіне де, дінсіз адамға да.

Зайырлылықтың тағы бір маңызды қыры – заңның үстемдігі. Қоғамда тәртіп орнату үшін барлық адамға ортақ ереже қажет. Ол ереже – Конституция мен заңдар. Егер әр адам қоғамдық өмірде өз діни ережесін үстем еткісі келсе, қоғамда алауыздық пайда болады. Біреуі бір қағиданы дұрыс деп санаса, екіншісі басқа қағиданы ұстанады. Мұндай жағдайда ортақ келісім бұзылып, тұрақтылық әлсірейді. Сондықтан зайырлы жүйе адамдардың сенімін құрметтей отырып, қоғамдық қатынастарды бәріне бірдей заңмен реттейді.

Зайырлылықтың мәні – қоғамда еркіндік пен жауапкершілікті қатар сақтау. Мысалы, адам өз дінін ұстануға ерікті, бірақ сол сенімін өзгеге күшпен таңуға немесе қоғамға қысым көрсетуге болмайды. Сол сияқты, біреудің діни киім киюіне немесе ғибадат етуіне заң шеңберінде тыйым салынбайды. Бірақ бұл әрекеттер қоғамдық қауіпсіздікке, басқа адамдардың құқығына зиян келтірмеуі тиіс. Зайырлылық осындай тепе-теңдікті ұстап тұратын жүйе.

Қазіргі заманда Қазақстан сияқты көпұлтты әрі көпконфессиялы мемлекет үшін зайырлылық ерекше маңызды. Себебі елімізде әртүрлі мәдениет пен дәстүр, әртүрлі діни бағыттар қатар өмір сүреді. Егер бір бағытқа артықшылық берілсе, қоғамдағы келісімге сызат түсуі мүмкін. Сондықтан зайырлылық – Қазақстанның ішкі тұрақтылығы мен бірлігінің негіздерінің бірі.

Сонымен қатар зайырлылық білім мен ғылымның дамуына да жол ашады. Мемлекет басқару ісінде шешімдер ғылыми дәлелге, экономикалық қажеттілікке, әлеуметтік әділдікке сүйенуі тиіс. Бұл діни сенімге қарсы емес, керісінше қоғамның дамуы үшін қажет. Дін – адамның рухани өмірі мен тәрбиесінің маңызды бөлігі, ал мемлекет – қоғамдық жүйені басқарудың құралы. Екеуінің өз орны бар, бірақ олар бір-бірінің қызметін алмастырмауы керек.

Зайырлылықты дұрыс түсінбеу кейде қоғамда артық шиеленіс тудырады. Біреулер зайырлылықты «дінді шектеу» деп ойлап қарсы шығады, ал енді біреулер дінді қоғамдық өмірден мүлде ығыстыру керек деп есептейді. Екі көзқарас та қоғамға пайдалы емес. Шын мәнінде зайырлылық – екі тарапты да шектемейтін, ортақ тәртіпті сақтайтын әділ жүйе. Ол дінге қарсы емес, діни алауыздыққа қарсы.

Қорытындылай келе, зайырлылық – қоғамдағы дінге тыйым салу немесе адамдардың сенімін шектеу емес, керісінше түрлі көзқарастағы азаматтардың бір ортада бейбіт әрі үйлесімді өмір сүруіне мүмкіндік беретін ортақ тәртіп. Ол әр адамның ар-ождан бостандығын қорғай отырып, мемлекеттің ешбір діни бағытқа артықшылық бермей, баршаға тең қарауын қамтамасыз етеді. Зайырлы жүйе арқылы мемлекет қоғамда әділдік орнатып, адамдар арасындағы алауыздықтың алдын алады және тұрақтылықты сақтайды.

Зайырлылықтың ең үлкен құндылығы – заң үстемдігі мен қоғамдық келісімді нығайтуында. Себебі қоғамда әртүрлі сенім мен дәстүр қатар өмір сүрген кезде ортақ ереже болмаса, адамдар бір-бірінің құқығын бұзып, пікір қайшылығы қақтығысқа айналуы мүмкін. Сондықтан зайырлы мемлекет дінді жоққа шығармайды, керісінше діннің қоғамдағы орнын мойындай отырып, оны саясаттың құралына айналдырмауға тырысады. Бұл – бір діннің үстемдік етуіне жол бермей, барлық азаматтың теңдігін сақтау үшін қажет қағида.

Бүгінгі Қазақстан сияқты көпұлтты әрі көпконфессиялы ел үшін зайырлылық – ел бірлігінің басты тіректерінің бірі. Ол халықты сеніміне қарай бөлмей, ортақ құндылықтарға, ортақ заңға және ортақ жауапкершілікке біріктіреді. Зайырлылық бар жерде азаматтар өз дінін еркін ұстанып қана қоймай, өзге адамның таңдауы мен сеніміне құрметпен қарайды. Осылайша қоғамда түсіністік қалыптасып, татулық пен тұрақтылық сақталады.

Сондықтан зайырлылықты «тыйым» деп емес, қоғамды бір арнаға түсіретін, адамдарды тең құқықпен қорғайтын және мемлекетті бейтарап ұстайтын маңызды жүйе ретінде түсіну қажет. Зайырлылық – ұлттың дамуына, білім мен ғылымның өркендеуіне, бейбіт өмір мен қоғамдық келісімнің сақталуына қызмет ететін негізгі қағидалардың бірі.

 

 

 

Ұ.Перден

Түркістан облысының дін істері басқармасының                        

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің      

бөлім маманы