ХХ ғасырдың басы – қазақ халқы үшін тарихи сындар мен рухани серпілістер кезеңі болды. Осы тұста елдің ертеңін ойлап, ұлт санасын оятуға бар күш-жігерін жұмсаған зиялы қауым қалыптасты. Солардың алдыңғы қатарында тұрған көрнекті тұлғалардың бірі – Жүсіпбек Аймауытов. Ол – қазақ әдебиетін жаңа белеске көтерген қаламгер ғана емес, ұлт рухын асқақтатқан қайраткер.

Жүсіпбек Аймауытов 1889 жылы Павлодар уезінің Баянауыл өңірінде дүниеге келген. Алғаш ауыл молдасынан сауат ашып, кейін орыс-қазақ мектебінде, мұғалімдер семинариясында білім алады. Білімге құштар жас ерте кезден-ақ ел тағдырына бейжай қарамай, қоғамдық-саяси істерге араласа бастайды. 1917 жылғы тарихи өзгерістер кезеңінде ол қазақ зиялыларымен бірге ұлттық мүдде жолында қызмет етіп, Алаш партиясы идеяларын қолдады. Оның басты мақсаты – қазақ халқының дербестігін сақтау, ел ішіне білім мен мәдениетті тарату еді.

Жазушының шығармашылық мұрасы қазақ әдебиетінің дамуына ерекше серпін берді. 1926 жылы жарық көрген Қартқожа романы – қазақ прозасындағы алғашқы көлемді туындылардың бірі. Романда 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс, төңкеріс жылдарындағы халық тұрмысы, әлеуметтік теңсіздік мәселелері шынайы бейнеленген. Басты кейіпкер Қартқожаның тағдыры арқылы автор қазақ халқының ауыр кезеңдегі өмірін, азаттыққа ұмтылысын көрсетеді. Ал 1927 жылы жарияланған Ақбілек романы қазақ әдебиетіндегі психологиялық прозаның озық үлгісі саналады. Шығармада азамат соғысы кезіндегі аласапыран заман, қазақ қызының тағдыры, әйел теңдігі мәселесі терең суреттелген. Жазушы адам жанының иірімдерін шебер ашып, кейіпкердің ішкі күйзелісі мен рухани өсуін нанымды бейнелейді.

Жүсіпбек Аймауытов драматург ретінде де танылды. Оның «Рабиға», «Мансапқорлар» пьесалары сол кезеңдегі қазақ қоғамындағы әлеуметтік мәселелерді көтерді. Ол қазақ театр өнерінің алғашқы ұйымдастырушыларының бірі болды және сахналық мәдениеттің дамуына атсалысты.

1926 жылы ашылған Қазақ мемлекеттік драма театры (қазіргі Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры) – қазақ сахна өнерінің бастауында тұрған тарихи мәдени ошақ. Аймауытов осы кезеңдегі театр қозғалысына белсенді араласты.

Жүсіпбек Аймауытов тек жазушы ғана емес, педагог әрі ғалым болды. Ол халық ағарту саласында қызмет етіп, қазақ тілінде оқулықтар жазды. «Тәрбиеге жетекші», «Психология» еңбектері арқылы ұлттық педагогика мен психология ғылымының қалыптасуына үлес қосты. Оның бар мақсаты – білімді, саналы, рухы биік ұрпақ тәрбиелеу еді. Алайда кеңестік қуғын-сүргін жылдары оның өмірін қиып түсті. 1929 жылы тұтқындалып, 1931 жылы ату жазасына сырттай үкім шығарылған. Тек 1988 жылы ғана толық ақталды.

Қорытындылай келе, Жүсіпбек Аймауытов – қазақ халқының рухани тарихында өшпес із қалдырған тұлға. Оның шығармалары мен ағартушылық еңбектері ұлттық сананы оятуға, елдің рухын көтеруге қызмет етті. Бүгінде оның мұрасы – тәуелсіз Қазақстанның рухани қазынасының ажырамас бөлігі.

Жүсіпбек Аймауытов – қазақ әдебиетін жаңа белеске көтерген қаламгер. Оның шығармалары бүгінгі күні де өзектілігін жоғалтпайды. Тәуелсіздік алғаннан кейін есімі толық ақталып, еңбектері қайта жарық көрді. Аймауытов мұрасы – қазақ халқының рухани қазынасының алтын қорынан орын алған баға жетпес құндылық. Оның аты – ел есінде, еңбегі – халық жадында.

 

Ұ.Тұрсын 

 

Түркістан облысының дін істері басқармасының 

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы»

КММ-нің маманы