Стереотип – белгілі бір топқа, құбылысқа немесе көзқарасқа қатысты алдын ала қалыптасқан, көбіне толық дәлелге сүйенбейтін пікір. Мұндай түсініктер кейде күрделі құбылыстарды жеңілдетіп түсіндіретіндей көрінгенімен, шын мәнінде олар шынайы жағдайды толық ашып көрсете алмайды. Әсіресе дін, мәдениет, әлеуметтік топтар немесе өмір салтына қатысты қалыптасқан стереотиптер адамдар арасында сенімсіздік туғызып, қоғамдағы өзара түсіністіктің әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Қоғамда қалыптасқан кейбір стереотиптер адамдардың ойлау жүйесіне терең әсер етіп, шынайы жағдайды біржақты қабылдауға итермелейді.

Стереотиптердің ең қауіпті тұсы – олардың біртіндеп қалыпты шындық ретінде қабылдана бастауында. Егер қоғамда белгілі бір топ немесе көзқарас туралы біржақты пікір жиі қайталанса, уақыт өте келе ол ақиқат сияқты көрінуі мүмкін. Адамдар мәселені терең талдамай, дайын пікірлерге сүйенуге бейім болады. Бұл құбылыс әсіресе ақпарат ағыны өте жылдам тарайтын қазіргі заманда айқын байқалады.

Радикалдық идеология дәл осындай дайын қалыптасқан стереотиптерді жиі пайдаланады. Радикал топтар қоғамдағы түрлі әлеуметтік, мәдени немесе діни айырмашылықтарды терең талдаудың орнына оларды қарапайым «біз» және «олар» деген бөлініске айналдырады. Осындай тәсіл арқылы адамдардың санасында қарсы тарапты толықтай теріс бейнеде көрсетуге тырысады. Нәтижесінде қоғамдағы күрделі мәселелердің шынайы себептері назардан тыс қалып, адамдар үстірт түсініктерге сеніп қалуы мүмкін.

Қазіргі замандағы ақпараттық кеңістік бұл процесті одан әрі жылдамдата түсуде. Әлеуметтік желілер мен интернет платформалар ақпаратты жедел таратуға мүмкіндік бергенімен, кейде дәлелденбеген пікірлер мен жалған түсініктердің де кең таралуына жағдай жасайды. Кейбір адамдар тек өз көзқарасына сәйкес келетін ақпаратты ғана қабылдап, өзгеше пікірлерді елемеуге бейім келеді. Мұндай құбылыс адамдарды біртіндеп жабық ақпараттық ортаға алып келіп, радикал көзқарастардың қалыптасуына қолайлы жағдай туғызуы мүмкін.

Қазіргі қоғамда жастар да, ересектер де түрлі ақпараттық ықпалдарға жиі ұшырайды. Әсіресе әлеуметтік желілерде таралатын қысқа әрі эмоцияға толы мазмұндағы материалдар адамдардың ойына тез әсер етеді. Кей жағдайда күрделі мәселелер қарапайым әрі тартымды ұрандармен түсіндіріліп, адамдарды біржақты шешім қабылдауға итермелейді. Радикал идеология өкілдері дәл осындай эмоциялық әсерді пайдаланып, адамдардың сеніміне кіруге тырысады.

Радикалдық көзқарастар көбіне дәстүрлі құндылықтар мен діни ұғымдарды өз мүддесіне бейімдеп түсіндіру арқылы таралады. Белгілі бір мәтін немесе тарихи оқиға контекстен бөлініп алынып, оның бастапқы мағынасы өзгертілуі мүмкін. Мұндай тәсіл адамдардың санасында жалған түсінік қалыптастырып, дәстүрлі таным мен радикал интерпретацияның айырмашылығын ажыратуды қиындатады.

Қазіргі замандағы тағы бір маңызды мәселе – қоғамдағы кейбір әлеуметтік немесе мәдени айырмашылықтардың стереотипке айналуы. Мысалы, сыртқы келбет, өмір салты немесе діни тәжірибеге байланысты қалыптасқан үстірт пікірлер адамдардың бір-бірін дұрыс түсінуіне кедергі келтіреді. Мұндай жағдайда қоғам ішінде сенімсіздік пайда болып, әртүрлі топтардың өзара байланысы әлсіреуі мүмкін. Ал бұл жағдайды радикал идеология өкілдері өз мақсаттарына пайдаланып кетуі ықтимал.

Стереотиптерден арылу үшін қоғамда сыни ойлау мәдениетін дамыту аса маңызды. Адамдар кез келген ақпаратты қабылдамас бұрын оның қайдан шыққанын, қаншалықты сенімді екенін және қандай мақсатта таратылып жатқанын саралай білуі қажет. Сонымен қатар әртүрлі пікірлерге ашық қарап, мәселелерді жан-жақты талдауға дағдылану да қоғамдағы жалған түсініктердің таралуына тосқауыл бола алады.

Білім беру, мәдени диалог және қоғамдық түсіністік те бұл мәселеде маңызды рөл атқарады. Қоғамда әртүрлі көзқарастар мен мәдениеттердің қатар өмір сүруі қалыпты құбылыс екені түсінілгенде, адамдар арасындағы сенім нығая түседі. Ал өзара құрмет пен түсіністік қалыптасқан ортада радикал идеологияның ықпалы әлдеқайда әлсірейді.

Қорытындылай келе, стереотиптер мен радикалдық идеология қоғамдағы ойлау мәдениетіне тікелей әсер ететін өзара байланысты құбылыстар болып табылады. Стереотиптер адамдардың санасында дайын әрі қарапайым түсініктер қалыптастырып, күрделі әлеуметтік және рухани мәселелерді үстірт қабылдауға әкелуі мүмкін. Ал радикалдық идеология дәл осы дайын қалыптасқан түсініктерді пайдаланып, адамдардың эмоциясына әсер ету арқылы өз көзқарасын таратуға тырысады. Нәтижесінде қоғамдағы кейбір мәселелердің шынайы себептері назардан тыс қалып, адамдар арасында бөліну мен сенімсіздік пайда болуы ықтимал.

Қазіргі ақпараттық дәуірде бұл мәселе бұрынғыдан да өзекті болып отыр. Ақпараттың жылдам таралуы адамдарға көптеген мүмкіндік бергенімен, сонымен қатар жалған түсініктер мен біржақты пікірлердің де кең таралуына жол ашты. Әлеуметтік желілердегі қысқа әрі әсерлі мазмұндағы ақпарат кейде күрделі мәселелерді қарапайым ұрандар арқылы түсіндіруге тырысады. Мұндай жағдайда адамдардың сыни талдау жасамай, дайын пікірлерді қабылдау қаупі арта түседі. Бұл өз кезегінде радикал көзқарастардың таралуына қолайлы орта қалыптастыруы мүмкін.

Сондықтан қазіргі қоғамда ақпараттық сауаттылық пен сыни ойлау мәдениетін дамыту ерекше маңызға ие. Әрбір адам кез келген ақпаратты талдап, оның шынайылығын тексеруге дағдылануы қажет. Сонымен қатар қоғамда ашық пікір алмасу, әртүрлі көзқарастарды тыңдау және бір-бірін түсінуге ұмтылу мәдениеті қалыптасқанда ғана стереотиптердің ықпалы әлсірейді. Мұндай орта адамдарды дайын шаблондармен емес, саналы әрі жауапты түрде ойлауға жетелейді.

Қоғамдағы тұрақтылық пен өзара түсіністікті сақтау үшін білім беру жүйесі, мәдени және рухани институттар да маңызды рөл атқарады. Олар адамдарға дәстүрлі құндылықтардың мәнін дұрыс түсіндіруге, тарихи және мәдени мұраны тереңірек тануға мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде жалған түсініктер мен радикалдық интерпретациялардың таралуына тосқауыл болады.

Сол себепті стереотиптермен күрес тек ақпаратты түзету арқылы ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы өзара сенім мен құрмет мәдениетін нығайту арқылы жүзеге асуы тиіс. Адамдар бір-бірін дайын пікірлер арқылы емес, нақты таным мен түсіністік негізінде қабылдай бастағанда ғана қоғамда келісім мен тұрақтылық нығаяды. Ал мұндай ортада радикалдық идеологияның ықпалы әлсіреп, қоғамның тұтастығы мен рухани қауіпсіздігі сақталады.

 

 Ұ.Перден      

 

Түркістан облысының дін істері басқармасының                         

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің      

бөлім маманы