Қоғамдағы тұрақтылық пен тәртіп екі маңызды негізге сүйенеді. Оның бірі – мемлекет бекіткен заңдар болса, екіншісі – халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі. Салт-дәстүр – ұлттың мәдениеті мен рухани болмысын айқындайтын құндылықтар жиынтығы. Ал заң – қоғамдағы тәртіпті қамтамасыз ететін ортақ ереже. Осы екі ұғым бір-біріне қайшы емес, керісінше қоғам игілігі үшін өзара үйлесімде қызмет етуі тиіс. Алайда кейбір жағдайларда адамдар белгілі бір әрекеттерін «дәстүр» деп ақтап, заң талаптарын елемеуге тырысады. Мұндай жағдайда «салт-дәстүрді желеу етіп заңды бұзуға бола ма?» деген сұрақ туындайды.

Қазақ халқының салт-дәстүрлері негізінен адамгершілікке, ізгілікке, үлкенді құрметтеп, кішіні сыйлауға тәрбиелейді. Мысалы, қонақжайлық, асар жасау, жеті атаға дейін қыз алыспау, көршіге көмек көрсету секілді дәстүрлер қоғамдағы татулық пен бірлікті нығайтады. Сондықтан шынайы ұлттық дәстүрлердің түпкі мәні – адамдар арасындағы сыйластық пен тәртіпті қалыптастыру.

Ал заң – мемлекет бекіткен міндетті талаптар жүйесі. Заң барлық азаматтарға бірдей ортақ және оны сақтау әрбір адамның міндеті болып табылады. Егер әр адам өз әрекетін «дәстүр» деп түсіндіріп, заң талаптарын орындамаса, қоғамда тәртіпсіздік орын алады. Сол себепті кез келген жағдайда заң талаптары сақталуы тиіс. Өйткені заң – қоғамдағы әділдік пен қауіпсіздіктің кепілі.

Кейде кейбір ескі немесе дұрыс түсіндірілмеген әдет-ғұрыптар заң нормаларына қайшы келуі мүмкін. Мұндай жағдайда мемлекет заң талаптарын басшылыққа алады. Себебі қоғамдағы әр азаматтың құқығы қорғалуы керек. Қандай да бір әрекет дәстүр деп аталғанымен, егер ол басқа адамның құқығына зиян келтірсе немесе қоғамдық тәртіпке нұқсан келтірсе, ол заң алдында жауапкершілікке әкеледі.

Қазіргі қоғамда бұл мәселе әсіресе жастар арасында жиі байқалады. Кейбір жастар дәстүрдің шынайы мәнін толық түсінбей, оны үстірт қабылдайды. Мысалы, кейде жастар әлеуметтік желілердегі түрлі пікірлерге сеніп, дәстүр мен дінді бір-біріне қарсы қоюы мүмкін немесе керісінше белгілі бір әрекеттерді «бұл біздің дәстүріміз» деп ақтауға тырысады. Мұндай қателіктер көбіне білімнің жеткіліксіздігінен немесе ақпараттың дұрыс берілмеуінен туындайды.

Осы жағдайды кейбір деструктивті діни ағым өкілдері де өз мақсаттарына пайдаланып жатады. Олар жастардың ұлттық дәстүрге деген сенімін әлсіретуге немесе керісінше белгілі бір мәселелерде қоғам заңдарына қарсы көзқарас қалыптастыруға тырысуы мүмкін. Мысалы, кейбір ағымдар халықтың қалыптасқан мәдениеті мен дәстүрін «дінге қайшы» деп көрсетіп, жастарды қоғамнан алыстатуға әрекет етеді. Ал енді біреулері дәстүрді бұрмалап түсіндіріп, заңға қайшы әрекеттерді ақтауға тырысады. Мұндай әрекеттер қоғамда алауыздық тудырып, жастардың санасына кері әсер етуі мүмкін.

Сондықтан жастарға салт-дәстүрдің шынайы мәнін дұрыс түсіндіру аса маңызды. Дәстүр – халықтың мәдени мұрасы болса, заң – қоғамдағы тәртіптің кепілі. Екеуі бір-біріне қарсы емес, керісінше бірін-бірі толықтырып тұрады. Саналы азамат дәстүрді құрметтеп, сонымен қатар мемлекет заңдарын да сақтауы тиіс.

Қорыта айтқанда, салт-дәстүрді желеу етіп заңды бұзуға болмайды. Заң – қоғамдағы ортақ тәртіп пен әділдіктің негізі. Ал дәстүр – ұлттың рухани құндылығы. Бұл екеуі үйлесім тапқанда ғана қоғамда тұрақтылық, бірлік және өзара түсіністік сақталады. Сондықтан әрбір азамат, әсіресе жастар, салт-дәстүрдің мәнін дұрыс түсініп, заң талаптарын құрметтеуі қажет.

 

  Ұ.Перден 

 

Түркістан облысының дін істері басқармасының                       

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің      

бөлім маманы