Қазақ ғылымының тарихында Қаныш Имантайұлы Сәтбаев есімі тек ғылыми жаңалықтармен ғана емес, ұлт үшін жасаған еңбегімен де ерекше аталады. Ол ғылымды жеке мансап немесе атақ үшін емес, ең алдымен елдің болашағы, халықтың тұрмысын жақсарту үшін дамытуды мақсат етті. Сондықтан оның әрбір ғылыми зерттеуі, әрбір экспедициясы, әрбір дәлелі – ел экономикасын көтеруге бағытталған стратегиялық қадам болды.

Сәтбаев ғылымды өндіріс пен халық шаруашылығымен тікелей байланыстыра білді. Оның бастамасымен Қазақстанда геологиялық барлау жұмыстары кең көлемде жүргізіліп, жаңа кен орындары ашылды. Соның нәтижесінде Қазақстан КСРО-дағы ең ірі металлургия орталықтарының біріне айналды. Бұл – ғалымның тек теориямен айналыспай, практикалық нәтижеге жұмыс істегенін көрсетеді.

Қаныш Сәтбаевтың тағы бір ерекше қыры – оның ұйымдастырушылық қабілеті. Ол тек зерттеуші ғана емес, ғылымды ұйымдастыра білген ірі тұлға болды. 1946 жылы құрылған Қазақ КСР Ғылым академиясы – соның айқын дәлелі.

Академия ашу – сол кезеңде өте қиын іс еді. Соғыс енді ғана аяқталған, елдің жағдайы ауыр, қаржы жетіспейтін уақыт болатын. Соған қарамастан, Сәтбаев Мәскеуде бірнеше рет мәселе көтеріп, қазақ елінде дербес ғылым академиясын ашу қажеттігін дәлелдеп шықты. Нәтижесінде Қазақстанда ондаған ғылыми-зерттеу институттары ашылып, ұлттық ғылымның негізі қаланды.

Ол жас ғалымдарды тәрбиелеуге ерекше көңіл бөлді. Қазақ жастарының Мәскеу, Ленинград, Томск сияқты ірі ғылыми орталықтарда білім алуына көмектесті. Кейін сол жастар Қазақстан ғылымын алға сүйреген ірі ғалымдарға айналды.

Сәтбаевтың ғылыми көрегендігі ерекше болды. Ол Орталық Қазақстанның металлогендік картасын жасағанда, жер астындағы пайдалы қазбалардың орналасуын ғылыми болжам арқылы көрсеткен. Кейіннен картада көрсетілген орындардың көпшілігінде ірі кен орындары ашылған. Бұл оның ғылыми болжамдарының дәлдігін көрсетеді.

Ғалымның еңбегі нәтижесінде:

-         Жезқазған – ірі мыс орталығына айналды;

-         Қарағанды – көмір өндірісінің орталығы болды;

-         Жезді – марганец кен орны игерілді;

-         Балқаш – мыс балқыту орталығы ретінде дамыды.

Бүгінгі Қазақстан экономикасының негізін құрайтын осы өндіріс орындарының дамуына Сәтбаевтың тікелей қатысы бар.

Қаныш Сәтбаев тек геолог емес, ұлт тарихы мен мәдениетіне ерекше мән берген зиялы тұлға болды. Ол қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлиханов еңбектерін жинап, зерттеп, басып шығаруға атсалысты. Қазақтың халық әндерін жинауға, археологиялық ескерткіштерді қорғауға көңіл бөлді. Ұлытау өңіріндегі тарихи орындардың сақталуына да еңбек сіңірді.

Бұл оның ғылымды тек техника немесе өндіріс деп емес, ұлттың рухани дамуының бір бөлігі деп түсінгенін көрсетеді.

Оның есімі тек жер бетінде ғана емес, ғарыш кеңістігінде де мәңгілікке таңбаланған. 1979 жылы Қырымдағы «Қырым астрофизикалық обсерваториясы» ғалымдары ашқан кіші ғаламшарға оның құрметіне «2402 Satpaev» атауы берілді. Бұл аспан денесін кеңестік астроном Николай Черных ашқан, кейін бұл атау Халықаралық астрономиялық одақ тарапынан ресми түрде бекітілді. Бұл – ғалымның еңбегіне берілген халықаралық деңгейдегі жоғары баға. Адамзат баласы үшін ғылым мен білімнің дамуына өлшеусіз үлес қосқан тұлғалар ғана осындай құрметке ие болатыны белгілі. Демек, Сәтбаев есімі тек қазақ халқы үшін ғана емес, бүкіл әлемдік ғылым қауымдастығы үшін де аса құнды. Бұл – оның мұрасы уақыт пен кеңістік шеңберінен асып, мәңгілікке ұласқанын айқын дәлелдейді.

Қаныш Сәтбаев – жердің астындағы байлықты ашқан ғалым ғана емес, елдің болашағын болжаған кемеңгер тұлға. Ол ғылым арқылы халықтың тағдырын өзгертуге болатынын дәлелдеді. Оның өмір жолы – білімнің, еңбектің және елге қызмет етудің жарқын үлгісі. Сондықтан Сәтбаев есімі уақыт өткен сайын биіктей береді, ал оның еңбегі қазақ елінің дамуына әлі де қызмет ете береді.

Г.Бекжан

Түркістан облысы дін істері басқармасы

«Дін мәселелерін зерттеу орталығы» КММ-нің           

теолог маманы